Tuesday, May 26, 2015

दुसरा प्रमाद (लेखक-नारायण धारप)

ही जाहिरात तुमच्याखेरीज अन्य कोणासाठी असु शकणार नही.जणु काहि तुमचं नाव समोर ठेवुनच जाहिरात दिलेली आहे.पहा ना! वय तिशिच्या आत,(बरोबर)अविवाहित,(बरोबर)खेड्यात राहण्याची तयारी असलेला,(खेड्यात काय वाळवंटातही रहाल की,पगार व्यवस्थीत असेल तर) मोडी वाचता येणारा(आता अजाकाल म्हातार्यंशिवाय मोडी कोणाला समजत?पण योगायोगाने तुमच्या विक्षिप्त वडिलांनी तुमच्या मानेवर खडा ठेवुन तुम्हाला तास तास मोडी लिहायल लावलं आहे-आठवतं?) पगार बाराशे रुपये (पण जेवण,राहणे इतर खर्च नाही,कदाचित पगारावर चर्चा होऊ शकते) जहिरातित नाही ते फ़क्त तुमचं नाव(उमाकांत बर्वे,वय एकोणतिस,मॅट्रिक थर्डक्लास,खाजगी क्लासेसमधुन तासावर शिकवणारे,जुन्या लुनावरुन शिकवण्या घेत फ़िरनारे) अर्ज नको,जाहिरातिचे कात्रण घेऊन प्रत्यक्ष भेटा.पसंती झाल्यास ताबडतोब रुजु व्हावे लागेल.
आज तुमच शिकवण्यत लक्ष नाही पण त्याने बिघडत नाही,विद्यार्थ्यांच तरी कोठे लक्ष असत?तुमच्या मनत सतत विचार चाललेला आहे.अत्ताच सगळीकडे सांगायच की उद्यापासुन ,मला येणं जमणार नाही,पण समजा या नव्या नोकरिच जमल नाही,मग परत पायपिट ? मोठी चमत्कारीक समस्या आहे खरी .पण इतक्या वर्षांची मनातली मळमळ वर येते,अशी किती दिवस खर्डेघाशी करनार?मनाशी एक निर्णय घेता अणि सगळ्यांना सांगता-गावाकडे जावं लागणार आहे.उद्यपासुन यायला जमणार नाही.सगळे निर्विकार चेहऱ्याने म्हणतात-"ठिक आहे,पैसे महिनाखेरीस घेउन जा"
मौजे सारवाडी लहानसं गाव आहे. S.T.आत जात नाही.तिवाठ्यावरच थंबते.गाव दिड दोन मैलांवर आहे.एकच टांगा अहे.नशिबाने आज बाजाराचा दिवस नाही.टांग्यात तुमच्यखेरिज चौघच आहेत.अर्ध्या तासाच रस्ता आहे.कोण,कोनाकडे ,कोठले चवकशा होतात."देशमुखांकडे चालओलो अहे"तुम्ही सांगता.त्यांचे चेहरे असे आत का वळतात?डोळ्यांवरच्या पापण्या अशा खाली का येतात? एकाएकी त्यांच्या जिभांना लगाम का बसतात?या देशमुखांना वाळित तर टाकल नाही ना गावाने?कदाचित द्वेष मत्सर असेल. "वाडा गावातच आहे का बाहेर आहे?म्हणजे असं की टांगा तिथपर्यंत न्यायला?"चौघ एकमेकांकडे पहातात-शेवटी टांगेवाला म्हणतो "वाडा गावाबाहेर आहे,पण आपल्यच वाटेवर आहे,मी तुम्हाला सोदतो"संध्याकाळची तिरकस उन्हं पदली आहेत.दोन्ही अंगान वावरं आहेत.एकाएकी टांगा थांबतो.टांगेवाला हाताने एक उजवीकडे जाणारी लहनशी वाट दाखवतो"या वाटेने फ़र्लांगभर अंतरावर देशमुखांचा वाडा लागेल साहेब"त्याच्या हातावर पैसे ठेवुन तुम्ही उतरता,बॅग उतरवुन घेता.
बॅग वजनाने जड आहे.मुलाखत चांगली झाली तर रुजु होन्याच्या विचाराने किमान गरजेच्या सर्व वस्तु तुम्ही बरोबर घेतल्या आहेत.दोन्ही अंगाला शेतांचे बांध आहेत.हे सारंच वातावरण तुम्हाला अपरिचित आहे.तिथे चोविस तास रहाणे तुम्हाला जमणार आहे का? फ़र्लांगभर,टांगेवाला म्हटला होता.किती अंतर झालं?एव्हाना यायला हवा होता-
एका लहानशा चढावर चढुन वाट थांबते.तुम्ही तेथेच थांबता.
समोर देशमुखांचा वाडा आहे.तटासारखी बिनखिडक्यांची भिंत.भिंतीमध्ये उंच कमानिच दार.त्यातली दिंडी उघडी.उघडी दिंडी हे आत यायचच आमंत्रण आहे.नाही का? वाकुन तुम्ही आत प्रवेश करता आणि मग (आधी काहिच दिसत नाही म्हणुन)डोळ्यांनी अर्धप्रकाशाचा सराव होईपर्यंत तसेच उभे रहाता.
समोरचा भाग अंधारलेला आहे.संध्याकाळ आहे म्हणुन.पण त्याशिवाय दोन्ही अंगाना उंच मजले आहेत,आणि मधला बोळासारखा भाग.कुंड़्यातल्या,टांगलेल्या आणि वरच्या जाळिवरुन वेलासरख्या पसरलेल्या अनेक शोभेच्या (किंवा औषधी?एक दर्प येतो म्हणुन)वनस्पतींनी व्यापुन टाकलेला आहे.म्हणुन मधुन दोन फ़ुटांची फ़रसबंद वाट आहे.त्याच वाटेवरुन तुम्ही पुढे जाता.समोर वाड्यांच आतलं दर उघड होत.आत तर आणखिणच अंधार होता.पायरीमागेच तुम्ही साशंक मनाने उभे रहाता.आवाज वरुन येतो.इतका अचानक की तुम्ही दचकता.
"दाराच्या आत दोन पावलांवर उजव्या हाताला जिना अहे.सतरा पायऱ्या आहेत.जिना संपल की उजवीकडेच खोलिचं दार अहे.त्यातुन या"
उजव्या बाजुच्या खोलिचा पडदा हलत असतो.त्या पदद्यामागुनच कोणी बोललं का?तुम्हाला येताना कोनी पहात होत का? पण ही काहि प्रश्नोत्तर करायची वेळ नाही.आसपासच्या झाडांचा दर्प नाकाला झोंबु लागला आहे.तुम्ही त्या दारातुन आत शिरता.
सतर पायऱ्या चाचपडतच तुम्ही पुढे जाता.पायाखाली पायऱ्या करकरतात तेव्हा तुम्हाला समजतं की जिना लाकडी आहे.पायर्या ओलसर चिकट आहेत..
मनाशी सतरा मोजुन झाले की तुम्ही थांबता,उजवीकडे वळता.आता तुम्हाला फ़िक्कतसर प्रकाश दिसतो.दारावर पातळसर पडदा आहे.तो हाताने दुर करुन तुम्ही खोलीत पाय टाकता आणि समोर पहातच रहाता.
खोलिची डवीकडची सर्व भिंत देवांच्या तसबिरी,मुर्ती यांनी भरलेली आहे,खाली मोठे देव्हारे आहेत,चौरंग आहेत,खाली ओळिने निरांजन लावलेली आहेत.दहा ज्योतींऐवजी तुम्हाला शेकडो लखलखते प्रकाश बिंदु दिसतात.
"माझ्या यजमानांनी जुन्या आठवणी लिहुन ठेवल्या आहेत,त्यांच लेखन रुक्ष आहे,त्यांनी बरचं काही लिहुन ठेवल आहे, पण मोडीत आहे,त्यांचे सर्व कागदपत्र वाचावे लागतील,मला त्यांचे लेखन प्रसिद्ध करायच आहे"
तुम्ही जारसे घुटमळता,एकदम त्यांच्याकडे पहाता तेव्हा तुमच्यावर खिळलेले त्यांचे मोठे,काळेभोर डोळे,त्यांच्या चमचमणाऱ्या असंख्य ज्योती पाहुन चक्रावता,मग एखादा पडदा ओढल्यासारखे डोळे लहान होतात.
"यजमान साठ वर्षांपुर्वी वारले.मी इतके दिवस थांबायला नको होतं.आत वाटत फ़ार उशीर नाही न झाला?मला काहि.....काही होण्याआधिच हे काम पुरं झालेल डोळ्यांनी पहयच आहे."
"पण समजा ,मी त्यांचे कागदपत्र माझ्यबरोबर घेऊन गेलो तर?
"नाही-मी जाहिरतीत अट घातली होती,इथेच रहायला हवं,इथे वापरायला हवी तेवढी जागा आहे"
"ठिक आहे"तुम्ही म्हणता.तुम्ही कोणत्या मोहात सापडला आहात?
त्या घडवंचीवरची लहानशी घंटी वाजवतात.मग दाराकडे पाहुन म्हणतात"उमाकांत आता इथेच रहणार आहे,तिसऱ्या मजल्यावरच्या खोल्या त्याला उघडुन दे,मग वाड्यातली सगळी व्यवस्था दाखव आणि बाहेरचा दरवाजा बंद करुन ताक.
तुम्ही नवलाने मागे वळुन पाहता.पावलांचा अजिबात आवाज न करता कोणीतरि तुमच्या मागेच उभं राहिल आहे,प्रकाश इतका कमी आहे की तुम्हाला त्याच्या चेहऱ्याची कल्पना येत नाही.
"हं" तो माणुस घोगऱ्या आवाजात म्हणतो"चला माझ्यामागे"
तुम्ही वळता,त्याच्यमगुन चालायला लागता.
वाड्यात विज घेतलेली नाही.काहि कोनाड्यात किंवा छताला टांगलेले दिवे आहेत.तिसरा मजला येतो"ही तुमची खोलीतो त्याच खरखरत्या आवाजात तुम्हाला सांगतो."आठ वाजता जेवणं असतात"
तुम्ही एकटेच उभे आहात,खोलिला एकच खिदकी आहे,मगाशी मावळतीला आलेला सुर्य मावळलेला आहे.खोलित प्रशस्त पलं आहे.शाल रजई आहे.धुळिचा कणही नाही.खोलि एवढ्यातच तयार केलेली दिसते.खिदकीतुन नजर बाहेर जाते.बाहेर माळराणाखेरिज काही नाही.तुम्ही झब्बा पायजमा बाहेर काढता,टॉवेल सबण घेऊन गार पाण्याने हात पाय तोंड धुता.सात वाजले आहेत.जेवणाला अजुन तासभर आहे,मऊशार गदीवर शरीर सैल सोडता,......अंधार....दचकुन तुम्ही जागे होता,सात चाळिस झालेले आहेत.
आठला पाच कमी असताना तुम्ही खोलीबाहेर पडता.जिन्याने तुम्ही खाली उतरता.दिशेचा जरासा गोंधळ होत असतो,काही अंढाऱ्या खोल्यांतुन जरा अस्वस्थच वाटतं,पुर्वी मोठं घराणं असेल,शेकड्यांनी मानस वस्तीला असतील पण आता एक दोनच राहिली असावीत,पण मग दोन तिनच खोल्य वापरात ठेवायच्या ! मध्येच तुमचे विचार तुटतात-विव्हळण्याचा आवाज येतो,तुम्ही खोलित येताच ते आवज थांबतात,पण अंधारातुन पाच सहा हिरवट पिवळट रंगाच्या लहान मोठ्या होणाऱ्या डोळ्यांच्या जोड्या तुमच्यावर खिळलेल्या असतात,तुम्ही खोलितुन जायची वाट पहात?तुम्ही घाईने खोली ओलांडता.
आता तुम्हाला दिसतं की उजव्या हाताला जेवनाची खोली आहे,चार पाट आणि चार ताटं मांडलेली आहेत,ताटांवर झाकणं आहेत.आतल्या दारापाशी तोच मघाचा(किंवा दुसरा कोणीतरी)नोकर तुम्हाल हाताने पाटावर बसायची खुण करतो.तुम्ही पाटावर बसता,तुमच्या मागोमाग एक तरुणी खोलित येते(तिच्या हालचालिंचा एवढासाही आवाज तुमच्या कानावर आला न्हवता)तुमच्याकडे पाहुन अर्धवट हसते,तुमच्या शेजारच्या पाटावर बसते.
"मी-मी उमाकांत बर्वे"
"मावशिने सांगितलं आहे"ती म्हणते"
"श्रीमती देशमुख तुमच्या मावशी"
"हो-मी त्यांची भाचि -निशा"
पानात चपात्या,कोशिंबिर,लिंबाची फ़ोड,भाजी,वरण ,ताक आहे.
"सुरवात करायला हरकत नाही"निशा
"पण आणखी दोघं यायची आहेत ना?"तुम्ही
"मावशीची प्रकृती चांगली नसते,ती एखाद वेळी यायची ही नाही"चौथ्या ताटाचा खुलासा निशा करत नाही.तुम्ही जेवता पण अन्नावर तव मारत नाही,अजुन या घरात तुम्ही परके आहात.तुम्हाल खुप वाटत निशाची चौकशी करावी,तुम्ही स्त्रीलंपट नाही पण बुजरेही नाही.ती याच घरात रहायल असते क विचारावं,तस असेल तर तर तुमचा इथल मुक्काम अगदीच निरस होणार नाही.मनात जन्माला आलेल्या आकर्षणाचं तुम्ही मनाशी नवलं करता.
"जेवण झाल्यावर मावशीने तुम्हाला त्यांच्या खोलित बोलावलेल आहे"निशा पानावरुन उठता उठता म्हणते.इतक्यात जेवण झालं?खरच की! वेळ कस झटपट निघुन गेला.तुम्हीही उठता.
तुम्ही श्रीमती देशमुखांच्या खोलिपाशी जाता."ये ,आत ये ,उमाकांत"आतुन आवज येतो.तुम्ही आत जाता.अजुन ती निरांजन तेवत आहेत.तुम्ही जवळ जाता,त्या वर तुमच्याकडे पहात आहेत,त्यांच्या नजरेत काय भाव आहेत उमगत नाहित.किंचित शंका?किंचित समाधान?किंचित उपहास?का सगळा तुमच्याच मनाचा खेळ?
"खोलि व्यवस्थित आहे ना? त्या
"हो-हो"
शहरातल्य सोयी इथे नाहित" त्या
"एवढं काही अडत नाही त्यांच्यावाचुन"
"मग आजपासुन कामाला सुरवात करनार ना?आपल्याला फ़ारसा अवधी नाही"श्रीमती देशमुख
तुम्ही काहिच बोलत नाही.त्या एका हातने गळ्याभोवतीचा काळा गोफ़ काढतात,तो पुढे करतात,तुम्ही तो हातात घेतल्यावर कळत की तो किती जड आणि गार आहे.त्यात एक जुन्या प्रकारची पितळी किल्लि गुंफ़लेली आहे.
"मधल्या दिवानखान्यात डाव्या हाताच्या भिंतित कपाट आहे,त्याच्या कुलुपाची ही किल्लि आहे,निळ्या कापदाच्या रुमालात माझ्या यजमानांचे कागद बांधुन ठेवले आहेत,त्यांच्यातला वरचा गठ्ठा सुरवातीस घे"
तुम्ही दिवानखान्यात जाता,प्रकाश कमीच आहे,अंदाजनेच कुलुपात किल्लि घालता,दार उघडताच उंदरांचा चिक चिक आवाज,आत रुमालांची थप्पि दिसते,त्यातला वरचा तुम्ही काढुन घेता,उंदरांनी कुरतडलेले नसले म्हणजे बरे मनाशी विचार करता,कपाटातली हवा दुर्गंधीची असली तरी रुमालाला एक प्राचिन सुगंधाचा काही शेष येतो.किल्लि देशमुख बाईंना देता.
"छान"त्या म्हणतात"आज रात्री हे वाच.उद्या दुपारच्या जेवनानंतर बोलु,आता गेलास तरी चालेल"
काही न बोलता तुम्ही बाहेर पडता.
तो अनामिक गडी किंवा निशा कोठे आहे?रात्रीचा प्रकाश असल्याखेरीज वाचन कस होनार? त्यांना शोधायला हवं.या वाटेतल्या अंधाऱ्या खोल्यांपेक्षा मिनमिणते का होईना दिवे असलेल्या खोल्या बऱ्या.समोरच्या दारचा फ़िकट प्रकाशित चौकोन दिसतो पण द्न्ही बाजु पार अंधारात आहेत,टक लावुन पाहिल्यास काहि उभे,काहि बसके आकार दिसतात ते काय खुर्च्या आहेत कि शेतमालाची पोती? मध्येच एका कोपऱ्यात खसखस ऐकु येते आणि क्षणमात्र डोळ्यांच्या लालसर ठिनग्या दिसतात,गडप होतात,तुम्ही नजर घाईने वळवता आणि खोलि भरकन ओलांडता.
एका हाताल दार दिसत,तुम्ही ते उघडुन पहाता,गारेगर हवेचा झोत अंगावर येतो,बाहेर एक बाग आहे,बगेत उंच झाडं आहेत,पण हे चुक नाही का?तुम्ही दुसऱ्या मजल्यावर नहि का? मग ही बग कशी?अंदाजा अंदाजाने पुढे जाता,तुमच्या खोळिकडे जाणारा जिना लागतो,खोलित येता.
स्टुलावर निशा बसलेली आहे.ती आता किती वेगळी दिसतेय,या वाड्यातल्या रहस्याचा तिही एक भाग आहे काय?हातातला कागदांचा रुमाल पलंगावर ठेवता.
"वाड्याची व्यवस्था कोण पहातं:"तुम्ही विचारता 
"मी व्यवस्था पहात नाही-पण काही कमी आहे का?निशा
"या खोलित एक मोठा दिवा हवा आहे"
"उद्य त्याची व्यवस्था करिन" निशा
"तुम्ही इथेच रहाता का? की मावशिला भेटायला आला आहात? 
"मी?"ती जरा चमत्कारीक आवाजात हसते"मी तर इथेच असते"
तुम्ही तो विषय ताणत नाही.पण इतर काहि गोष्टींचा खुलासा हवा
"सगळ्या खोल्यांतुन इतका अंधार कसा?
"मला काहिच कल्पना नाही"निशा
या निशाला विचारण्यात काही अर्थ नाही.
"तुम्ही बाहेरुन आलेला आहात?" निशा
"हो आजच संध्याकाळी आलो"तुम्ही
"बाहेर-बाहेर कस असतं?"निशा (किती निरागस प्रश्न)
"कस असतं म्हणजे काय" तुम्ही
"मी....मी... कधी बाहेर गेलेलीच नाही" निशा
"अस कस असेल?चार भिंतीच्या आत कोणी इतकी वर्ष कस राहु शकेल?’ तुम्ही
"नाही,खरंच नाही-बाहेर कस असत जरा सांगता का?" निशा
सुर्य,चंद्र,ढग,वारा,खेडी,शहरं,वाहनं,रस्ते आणखी काय काय सांगणार?
"मला कधी बाहेर घेउन जाल? "निशा(तुमची तंद्री तुटते) 
"तुमच्या मावशीच्या परवानगीखेरीज?थांबा हं किती सोप्पी गोष्ट आहे,खालच्याच एका खोलिच दार बाहेर बागेत उघडतं,चला माझ्याबरोबर,आत्तच दाखवतो बाहेर काय काय असतं"
ती नवालाने तुमच्याकडे पहाते मान हलवत ती म्हणते "वाड्यातुन कोठुनही बाहेरचं काहीही दिसत नाही" 
"चला तर माझ्याबरोबर"तुम्हीही हट्ट सोडत नाही आणि उठता.
ती तुमच्या मागोमाग येते.
तुमची खात्री असते की याच खोलित माघाशी तुम्हाला बगेत उघडनार दार दिसल होत.मगाशी गार गार वाऱ्याचा झोत अनुभवलेला अजुन स्पष्ट आठवतय.पण त्या भिंतीत आता दिसनार दारं खुप जुनं पिवळट दिसत आहे,त्याल स्पर्श करायची तुमची इच्छा नसते तरीहि तुम्ही ते दार उघडता-समोर दोघेजण उभे असतात...तोंडाशी आलेली किंचाळी आवरता,समोर आरसा आहे,त्यात तुमची प्रतीबिंब दिसत आहेत-पण आरशाच्या काचेत दोष असला पाहिजे-नाहितर चेहरे असे विकृत दिसले नसते.
झब्ब्याच्या बाहिने तुम्ही घाम पुसता.निशा शेजारीच उभी आहे.अर्थात तिला दाखवण्यासारखं आता कहीच नाही,तरीही तुम्ही तिला सांगताच"माझीच जागेची कहितरी गफ़लत झालेली आहे,मगाशी येथेच कोठेतरी दार होत आणि ते दार एका गच्चित उघडत होत"
"अं..हं..वाड़्यातुन बाहेरच काहिहि दिसत नाही"निशा
"पण माझ्या खोलितिल खिडकितुन तरी बाहेरच दिसत,चला दाखवतोच तुम्हाला"तुम्ही
पण ती अजुनही मानेने "नाही-नाही’म्हणत आहे.तुम्ही घाइने वर येता आणि जागेवरच थांबता,जिथे संध्याकाळी खिडकी होती तेथे आता आरसा आहे.तुम्ही जवळ जाऊन पहाता, याच्याही काचेत दोश असला पाहिजे कारण याच्या कचेतुन परावर्तीत होणारी खोलि रंग झडलेली,जाळी जळमटांनी भरलेली दिसत आहे,आणि मान जराशी हलवताच असा भास होतो की खोलीत तुमच्या व्यतीरिक्त आणखीही कोणी वावरतं आहेत...तुम्ही डोळे मिटुन घेता......घाम आलेला आहे...अंगावर येथेही गार वारा येतो आहे...तुम्ही सावकाश डोळे उघडता.निशा गेलेली आहे.
तुम्ही पलंगावर बसलेला आहात.तुम्हाला सिगारेटच व्यसन नाही.पण आता ती हवीहवीशी वाटत आहे.दोन चार झुरके मारल्यावर नाडी ताळ्यावर येते.तुम्हाला शेजारीच ठेवलेला कागदी रुमाल दिसतो,फ़सवाफ़सवीच्या वाड्यात निदान तो तरी खरा आहे.तुम्ही तो जवळ घेता.कापडाच्या चुन्याचुन्यातुन धुळ साचलेली आहे.साठ वर्ष,इतकी वर्ष हा रुमाल अस्पर्षित राहिला?त्याला कसर कशी नाही लागली?रुमालाच्या गाठिला तुम्ही हात लावता तेवढ्यात खोलितल्या दिव्याची वात लहान मोठी व्हायला लागते.तुम्ही रुमाल हातात घेउन धुळ झटकता,स्पर्श हाताला किती मुलायम लागतो,मग हाताला काहितरी कशिदाकाम लागतं,तुम्ही वाकुन पहाता,दिव्याची वात एकदम बारिक होते,हा काय प्रकार आहे?तुम्हाला संताप यायला लागतो,तुमची जिद्द जागी होते.तुम्ही काडी पेटवता,सर्र्र्र्र्र्र्र वारा येतो....काडी विझते.तुम्ही स्पर्शानेच कशिदाकाम काय आहे ते पहाण्याचा प्रयत्न करता.कापडावर विणलेली ती अक्षर आहेत.आधी बोटांना ती वळणं उमजतच नाहीत.मग लक्षात येतं -ही मोडीची वळणं आहेत,मग त्याचा अर्थ लागतो.
"रात्री रुमाल उघडु नका"
तुमच शरिर ताठ होतं.याची तुम्ही खासच अपेक्षा केलेली न्हवती.कोनत्याच घटना साध्या न्हवत्या.तुम्हाला मोडी समजत नसतं तर?तुम्ही रुमालाची गाठ सोडण्याच्या क्षणी खोलितिल सारा अवकाशच वखवखल्यासारखा झाला होता ! समजा कपडा उलगडला असता तर....गाठ बांधने म्हणजे बंधन..त्याल खस अर्थ आहे.काहितरी बांधुन ठेवने,जेरबंद करणे ! अस काहितरी त्या कापडाच्या गाठित बांधलेल आहे की गाठ उकलताच ते एखाद्या धुराच्या उसळत्या लोटासारखं आपल्या अक्राळविक्राळ रुपात उत्सर्जित झालं असत.
पण ह कल्पनेचा अतिरेक आहे काय? तुम्ही नवल करता,पण इथं काय अशक्य आहे?जिथे दार खिडक्यांचे आरसे होतात ,जिथ सर्व काळोखात दडलेलं आहे,जिथे सुर्यप्रकाशाला प्रवेश नाही,तिथे याही गोष्टींवर विश्वास ठेवायला हवा.साठ वर्ष नसेल पण तो रुमाल खुप वर्ष कपाटात बंद आहे हे नक्कि,आता त्या सुगंधाचाही अर्थ लागतो,चंदन केशर हे देवांचे प्रिय गंध,पुण्याची शुचितेची प्रतिकं.मग देशमुखबाईंच्या खोलितील भिंतींव लावलेल्या तसबिरिंचि आठवन येते पण तुम्ही अगदी साहजिकपणेच धरुन चालला आहात की त्या देवादिकांच्या तसबिरी मुर्त्या आहेत,पण पुढे जाऊन निट पाहिलं आहे का?
विचार भिरभिरतच तुमच्यावर येतात,आता रात्र झालेली आहे,आणि रात्र मानवाची सततची वैरिण राहिलेली आहे.जेव्हा ज्ञानेंद्रियच फ़सतात तेव्हा कशावर विसंबायच?आणि अशा जागेत तुम्हाला रात्र काढायची आहे.
क्रमशा: ....................................
(लेखक-नारायण धारप)


दिवा बारिक करुन तुम्ही शेवटी आडवे होता.तुमच मन विलक्षण उत्तेजित अवस्थेत आहे.दिवसभराच्या घटनेतुन थोडाफ़ार अर्धवट अर्थ निघु शकत होता तो एवढाच,की वाड्यातल्यानाच तो रुमाल उघडुन हवा होता,पण त्यांना ते शक्य न्हवतं.,रात्री त्या बाईंनी तुम्हाला कामाला सुरवात करायला सांगितली हेच संशयास्पद न्हवतं का?योगायोगाने तुम्ही बचावलात.तुम्ही उठता स्टुलावर ठेवलेला तो रुमाल उशाखाली ठेवता.त्यात काहीतरी सहाय्यक शक्ती आहे अशी तुमची समजुत झालेली आहे.मनाला धिर येतो.
जाग्रुतीतुन निद्रेत,निद्रेतुन स्वप्नात केव्हा प्रवेश करता ते कळतच नाही.
स्वप्नात आधी फ़क्त एक पांढराशुभ्र,अस्थींचा पंजा दिसत असतो.तो पंजा तुमच्या ऊशाजवळचा गादीचा भाग चाचपुन पहातो.मग अतिकृश चेहरा,तुकतुकित बिनकेसांच्या टाळुचा चेहरा,डोळ्यांच्या जागी खोबनी असलेला चेहरा जवळ येतो,मग अतिशय मुलायम हात तुमच्या गालांवरुन फ़िरत आहेत.कानाला लागुन मऊसर ओठ भलत्याच गोष्टे कुजबुजत आहेत,तुमचे हात रेशमी कायेभोवती पडतात,सुगंधी केसांचा धबधबा चेहऱ्याभोवती कोसळत येतो,मग एकच प्रश्न ध्यानात रहतो"रात्री खोलीत याल ना?रात्री रुमाल उघडाल ना?
जाग येते ती पहाटेच्या गारव्याने,दोन्ही हातांनी छातीशी काहीतरी आवळुन धरलेल आहे,तो कागदाचा रुमाल आहे.रेशमी निळ्या कापडावर विणलेलं आहे "रात्री रुमाल उघडु नका"
तुम्ही पलंगावर बसता.निरगाठ हलके सोडवता.चंदन केशराचा सुगंध स्पष्टपने जानवत आहे.आत एक आडवा पुठ्ठा आहे.त्यावर लाल रेषात "श्री"लिहिलेल आहे.वरचा पुठ्ठा हलकेच उचलुन बाजुला ठेवता.काळ्याभोर शाईत लिहिलेला मजकुर.तिस चाळिस पानेच लिहिलेली आहेत.तुम्ही कुतुहलाने शेवटच पान आधी पहाता.शेवटी "श्रींची ईच्छा.श्रींची ईच्छा.श्रींची ईच्छा."हेच शब्द तिनवेळा लिहिलेले आहेत.पहिल्या कागदावर १९२१ सालातील तारीख आहे.देशमुखबाई म्हणत होत्या ते खर असेल तर स्वतः श्री.देशमुख १९२९ साली म्रुत झाले म्हणजे त्यांच्या जिवनातील शेवटच्या आठ वर्षांच्या घटना या कागदातुन वर्णन केलेल्या असणार.मजकुर वाचायची तुम्हाला घाई झालेली आहे.
शेवटचा कागद तुमच्या हातातुन गळुन पडलेला आहे.अशा गोष्टी शक्य आहेत?घडु शकतात?
तुम्ही पुन्हा कागद समोर ओढता.
"युद्धावरुन परत आलो तेव्हा सर्वच गोष्टी नव्याने पहायला लागलो.अलामेनच्या सर्व कॅम्प मध्ये मुस्तफ़ा माझ्याबरोबर होता,मृत्यु सतत आमच्याभोवती घिरट्या घालत होता.अशावेळी उद्या आपण जगात असणार नाही या भितीने मनतील सर्व गोष्टी आपण परक्याजवळ व्यक्त करतो..
मी वयाच्या चाळिसाव्या वर्षी ताराशी विवाह केला.तेव्हा ती फ़क्त पंधरा वर्षांची होती.मला मानसशास्त्राची काहिहि जाण नाही.शारीरिक गरजा होत्याच त्या समजुन घेण्याच तिच वय झालेलं नसेल का?विवाहानंतरच्या अनपेक्षित अनुभवांनी तर तिच्यात विक्रुती आलेली नसेल ना? आता समजतं तिच्या,मध्ये हा विकृतीचा धागा पहिल्यापासुन होता.तिला पैसा,स्वास्थ्य,एकांत हेच हवं होत.
विवाहानंतर पाचच वर्षांनी महायुद्धास प्रारंभ झाला.पाच वर्षातले बरेचसे दिवस मला फ़िरतीवर रहावं लागल.जे काही थोडे दिवस घरी होतो तेव्हा सर्वकाळ शरीरसुखाखेरीज कशाचाही विचार करत न्हवतो.म्हातारा इमानी सादबा काहिही सांगायला लागला तरी दुर्लक्ष करत होतो.त्या गोष्टी ऐकल्या होत्या,दुर्लक्ष केलेल्या होत्या पण विसरलेलो न्हवतो."मालकं,चिन्ह चांगली नाहित.बाईंची लक्षण चांगली नाहित.इथे रात्रीचे कोण कोण येतात,काय पुजा आणि बळी,काय जागर चालतो,काय सांगु मालक?तसल्या रात्री आपली खोलीबाहेर पडायची हिंमत होत नाही.सांगत येत नाही,जिन्यावर,बोळात नहितर कोपऱ्यात कोन आडवं येईल.सांभाळुन रहा मालक"
म्हादबाच कशाला मलाही समोर दिसत न्हवत का? डोकेदुखीच्या सबबीवर स्वतःला कोंडुन घेन,तिची ती रात्रीची नहाणी,तिच्य हातावर मेंदिने रंगवलेल्या खास आकृत्या,दारापाशीच जोपासलेल्या त्या वनस्पती.पण झोपेच सोंग घेतलेला कसा जागा होनार?मी दुर्लक्ष करत होतो कारन तिच्या तरुण शरीराने मला गुलाम बनवलं होत.
आधी आधी मुस्तफ़ा काहिच बोलत नसे...पण ज्या रात्री त्याला खंदकातुन ओढुन ओढुन काढला,त्याला वाचवला तेव्हापासुन त्याच वागण बदललं.मला तो "देशमुख एफ़ेंडी"या नावाने हाक मारायला लागला.एके दिवशी खार्टुमला असताना मला म्हनाला "देशमुख एफ़ेंडी तुम्ही माझे प्राण वाचवले अहेत.मला त्याची परतफ़ेड करायची आहे.आज रात्री एके ठिकाणी माझ्याबरोबर चलता?प्लिज मला संधी द्या"
मी त्याच्याबरोबर गेलो.स्थानिक लोकंची वस्ती लागली.तिथे विजच काय साधे दिवेही न्हवते.अरुंद बोळातुन मुस्तफ़ा मला एका लहानशा घरात घेऊन गेला.गालिच्यावर एक खुप वृद्ध बसलेला होता.पांढरेशुभ्र केस,असंख्य सुरकुत्यांची जाळी असलेला चेहरा.माझ्याकडे बोट करुन मुस्तफ़ाने त्या वृद्धाला काहितरी संगितल.वृद्धाचे अर्धवट मिटलेले डोळे उघडले ,अर्धवट पुटपुटत त्याने काळ फ़डक झटकल आणि फ़डक्याकडे बोट केल.
आधी फ़डक हलत होत मग स्थिर झाल मग पांढऱ्या काचेसारख शुभ्र झाल मग एक चौकोनी खिडकी.........पण ती खिडकी एका ओळखिच्या ठिकाणी उघडत होती.हिंदुस्थानतील माझ्या झोपण्याच्या खोलीत पण तिथे हे काय चालु होत? देवा !! देवा !!! हा साधा व्यभिचार न्हवता.मी तो माफ़ केला असता पण हे काहीतरी अघोरी..अमानवी..भयानक होत.ते शरीराच समर्पण आणि ते भयानक विधी...खिडकीवर पडदा सरकत होता पण मला ते दृश्य दिसत होत पुन्हा पुन्हा.....
मी मान खाली घातली.मुस्तफ़ा म्हणला ’चला देशमुख एफ़ेंडी"आम्ही बाहेर आलो.शरीर घामाने निथळल होत.आम्ही कॅंपवर येताना मुस्तफ़ा बोलत होता"एफ़ेंडी,वाईट वाटत,पण तुमच्या पत्निने वाईट संगत धरलेली आहे.तुम्ही कॅम्पवर सांगायचा तेव्हाच मला शंका आलेली,तुम्ही असेच परत गेलातर तुम्हाला धोका होण्याची शक्यता आहे आणि मी गप्प कसा राहु.मी त्या वृद्धाला सांगितल आणि त्याने ते तुम्हाला प्रत्यक्ष दाखवलं.असल्या गोष्टी पुर्वी होऊन गेलेल्या आहेत, काही आता होत आहेत"मुस्तफ़ाने एक जाड लिफ़ाफ़ा माझ्या हातात दिला’एफ़ेंडी देवाच्या क्रुपेने तुम्ही युद्धातुन वाचलात तर जाताना हे पाकिट फ़ोडुन वाचा,माझ्यावर विश्वास ठेवा"
खार्टुममंतर आमची युनिट बदलली.मला त्याच बरचं वाटल,मुस्तफ़ाला तोंड दाखवन अशक्य होत.माझ्या घरी माझ्या पुरुषत्वाची चाललेली विटंबना.मनात संताप जन्माला आला होता.सुड घेतल्याखेरीज मल जगन तरी कस शक्य होईल?
आम्ही हिंदुस्तानात पोहचताना डेकवर मी तो लिफ़ाफ़ा उघडुन पाहिला.त्यातिल मजकुराचा अर्थ असा होता.
"तुमच्या श्रद्धांप्रमाणे आतल्या कागदांची पुजा करा.वाटा वेगवेगळ्या असल्या तरी परिणाम तोच आहे.खालच्या कागदावर काही अक्षरं आहेत.ती त्याच क्रमाने म्हनायची आहेत.मधल्या लाल चौकोनात अत्तरासाठी वापरतात तशी एखादी काचेची कुपी ठेवा.काम झाल्यांच तुमच्या स्वतःच्याच लक्षात येइल.काचेच झाकण मेणाने सिल करा.किमान साठ वर्ष तरी तुम्हाला धोका नाही.तुमची बेगम वाईट मार्गावरुन चालली आहे.त्यंना परत फ़िरायची संधी नाही.निवड करायची वेळच आली तर त्या तुमची निवड करणार नाहित.तुमच बळी घ्यायलाही त्या मागेपुढे पहाणार नाहित.,साठ वर्षांची मर्यादा तुम्हाल पुरेशी आहे.देव तुमच भल करो"
मुंबईत पोहच्ल्यावर मी घरी तार केली नाही कि कळवल नही.दोनशे मैलांचा प्रवास करुन घराजवळ पोहचलो.दोन तिनदा कडी वाजवल्यावर कुणीतरी दरवाजा उघडला.तो म्हादबा न्हवता."कोण हव आहे?’मला त्याचा प्रश्न अजिबात आवडला नाही.पन नोकराशी वाद करायची माझी ईच्छा न्हवती."मी देशमुख य वाड्याचा मालक,जा आता म्हादबाला पाठवुन दे"तोच वरच्याखिडकीतुन ताराचा आवाज आला"अगबाई तुम्ही"
अस माझ युद्धावरुन घरी आगमन झाल.म्हादबाला पुर्वीच कामावरुन काढुन टाकलं होत.सगले लोक नविन होते.ताराही किती बदलेली होती.क्षणाक्षणाला हवीशी वाटत होती पण त्या अवलियाच्या कपड्यावर उमटलेली भयानक दृश्य डोळ्यासमोरुन गेली न्हवती.हाच गोरापन देह तिने कोणाकोणाच्या स्वाधिन केला होता.या कोमल हातांनी काय काय असुरी कृत्ये केली होती.या लालसर ओठांतुन काय काय अभद्र शब्दांचा उच्चार केला होता.मी तिच्या स्पर्शापासुनही दुर सरकत होतो ते तिच्या लक्षात आल्यावाचुन राहिले नाही.
एक दोन दिवस उलटल्यावर अपेक्षित प्रश्न तिने केला"माझ्यापासुन दुर दुर रहाता,माझी काही चुक झाली का? मी या प्रश्नाला काय उत्तर देणार? पण मनात एक कल्पना आली आणि मी तिच अंमलात आणायची ठरवली.त्यात आमच्या नेहमिच्या डॉक्टरांना सामिल करुन घेतले.मी गावी परत आल्यावर आठ दिवसांनी डॉक्टरांचे पत्र घरी आले.ते मी टेबलवरच राहु दिले.संध्याकाळी ती घाइने माझ्या खोलीत आली तिच्या हातात ते पत्र आणि रिपोर्ट होता."हे पाकिट तुझ्या हातात कस पडल तारा? मी नाटकीपनाने विचारल."म्हणुन तुम्ही माझ्यजवळ येत न्हवता?,एवढे मोठे लष्करी अधिकारी पण शेवटी पुरुष ते पुरुषच,उकिरडे धुंदाळायला जाणारच" तारा मला हिणवत होती जिने देवाचा मार्ग सोडला होता.,जिने शरीर सैतानाच्या स्वाधिन केल होत,जिने अघोरी बळि दिले होते.मी रागाने म्हटलो "तारा,तु आता जा,आपन आता वेगळ रहावं हेच चांगल,माझ्या हातुन चुक झाली हे मला मान्य अहे"
अस हे विभक्त जिवन सुरु झाल.म्हादबाचा खुप शोध केला पण पत्ता लागला नाही,त्याला काही दगाफ़टका झाल्याची भिती होती.मी माझ्यसाठी एक खास नोकर ठेवला.वाड्यातल्या मागच्य तिन खोल्यात माझा मुक्कम हलवला.तिच्या दृष्टीनेही हे सोयिस्करच होत.दिवसांतुन दोन वेळच्या जेवनावेळी आम्ही एकमेकांना भेटत होतो.खालच्या मजल्यावरच्या खोलित एक मोठा चौरंग किंवा वेदी सरखी रचना तयार होत होती हे मला दिसलं.
त्यांनी वेळ दिवस काहिच सुचवल न्हवत पन ज्या अमानवी शक्तीची तारा सेविका बनली होती ती शक्ती बांधण्याची प्रकिया असनार,असल्या शक्तिंचा वावर मध्यनरात्री,अमावस्या अशा अशुभ रात्री खास असणार त्याच वेळी त्यांना बांधायला हव,तीच रात्र मी निवडली.रात्री स्नान केल,पुजेच साहित्य तयार होत.सर्व दार बंद करुन घेतली.समया शिलगावल्या आणि पाटावर कागद ठेवले.मनातल्या मनात देवाच स्तवन करुन कागदांची पुज केली.सर्व शंका बाजुला केल्या आणि क्रमाने त्या कागदावरील शब्दांचे उच्चार करायला सुरवात केली.काय होणार याची मला काहिच कल्पना न्हवती.रानटी आदीवासीच्या हातात बंदुक देण्यासारखच हे होत.पण पुन्हा पुन्हा उच्चार करु लगलो तशी मल लय सापडु लागली.काहि क्षणात आसपास बदल झाला.खोलित काहितरी आलं.समयाच्या ज्योती फ़डफ़डु लागल्या.खोलित काहितरी होत,कोपऱ्याकोपऱ्यातुन छताला चिकटुन ते घिरट्या घालत होत.त्याच्या जवळीकिने केस उभे रहत होते.मग एकदम अशी जाणिव झाली कि आपल्या माथ्यावर एक भलमोठा धबधबा कोसळत आहे.काहितरी कोसळत होत पण ते माझ्या शरिरावर नाही.सर्वच घटना वर्णन करायला आपल्यापाशी शब्द नसतात,पण काहितरी त्या काचेच्या कुपित लोटल जात होत,कोसळत होत.मुस्तफ़ाने लिहिल होत काम झाल की समजेल..... तसच झालं.समोरच्या कुपित काहितरी आहे ,आपल्या चिमुकल्या लालभडक नख्यांच्या पंज्यांनी काच सारखी चाचपुन बघत होत.नशिब की प्रकाश स्पष्ट न्हवता.पण सुचक आकार रात्रीची झोप उडवायला पुरेसा होता.कारण मी हा आकार त्याच्या खऱ्या आक्राळविक्राळ रुपात ताराच्या विवस्त्र शरीरावर झेपावताना पाहिलेला होता.त्या खास मंत्राच्या प्रभावखाली ते त्या कुपित कोंडल गेल होत.कुपी फ़ार फ़ार घातकी होती ती सुरक्षित जागी लपवुन ठेवायला हवी.या कागदांचाही नाश करायला हवा,नको,नाश नको कारण हा मंत्र बंधनाचा आहे मुक्तिचा नाही.हे कागद गठ्ठ्याच्या शेवटी ठेवणार आहे.फ़क्त त्याच्यवर देवाच चित्र चिकटवणार आहे.तारा त्याला स्पर्शही करणार नाही."
तुम्ही वाचन थांबवुन हाताने कागद उलगडुन पाहता.खाली कागदावर गणपतीच चित्र चिकटवलेल आहे.ते चित्र तिथेच ठेवुन तुम्ही वाचनाकडे वळता.आधीच्या घटनेला दोन आठवडे होऊन गेले आहेत.
"तारा आज सकाळीच समोर आली तेव्ह विलक्षण अस्वस्थ दिसत होती.त्यांच काहितरी गणित चुकलेल आहे.अजुन ताराला माझा संशय आलेला नाही."
त्यानंतरचा कागद महिन्याच्या अंतराने लिहिलेला आहे.
"ज्या प्रसंगाला मी बिचकत होतो त्याला आज तोंड द्यावच लागलं.ताराला माझा संशय आलेला आहे.
जराशा हिशोबी नजरेनच तिने मला विचारलं "तुम्हाला हे केव्हा समजलं?"
"काय समजलं?"मी सोंग घेउन विचारल.
"आता लपवलपवीत काही अर्थ नाही.मी कालच डॉक्टरांना भेटले,जरा डोळ्यात पाणी आनल तर लगेच पाघळले,त्यांनी तुमच्याच अग्रहावरुन रिपोर्ट दिल्याच कबुल केल.म्हणजे तुम्हाला सगळ्याची कल्पना होती.तुम्हाला केव्हा अणि कस समजलं? मला त्याचीही पर्वा वाटली नसती पण तुम्ही काहितरी केल आहे.आता स्पष्टच सांगते मला या आयुष्यातील सुखं गमवायची नहित.मला वृद्ध,अपंग,जराजर्जर होऊन जगायच नाही.मग त्यासाठी निसर्गातील देवांचा त्याग करावा लागला तरी चालेल-ते मी केल आहे ! फ़ार पुर्वी केल आहे,खुप किंमत मोजली आहे आणि यश हाती आल असतान तुम्ही ते हिसकावुन घेतलतं.तुम्ही काय केलत?"
मि निर्विकारपणे तिच्याकडे पहात होतो.मी एका क्षणात तीचा गळा आवळुन ठार करु शकलो असतो पण ज्या वार्धक्याला ती एवढी भित होती तेच तिच्या माथी मरण हीच सर्वोत्तम शिक्षा होती.मी काहीही न बोलता खोलितुन निघुन गेलो.
"मला आता वाड्यात रहाणं अशक्य झाल आहे.दोन कारण आहेत.ताराचे उद्योग वाढतच चालले आहेत आणि मलही वैयक्तिक धोका संभवतो.मी कुपी व्यवस्थीत ठेवलेली आहे.कागदही कपाटात ठेवनार आहे.सर्व तयारी झाली की गुप्त रितिने वाड्यातुन निघुन जाणार आहे"
आणि मग एकदम शेवटचाच कागद आहे.
"शेवटी तिने मला फ़सवलचं. माझ्या विश्वासतल्या माणसांना फ़ितवुन त्यांच्याकरवी तिच्या मृत्युची बातमी माझ्यापर्यंत पोहचेल अशी व्यवस्था केली.मी त्यावर का विश्वास ठेवावा? वाड्यात पाऊल टाकताच माझ्यामागे दार बंद झालं.तेव्हा मला समजल की आपण फ़सलो आहोत.ताराने मला सांगितल आहे तिने वाड्यात खास वनस्पतींची लागवड केली आहे,त्यांच्यातले काही उन्मादक असतात,काही शरिराचे स्नायु पॅरॅलाइज करनारे असतात तर कही माणसांची ईच्छाशक्ती परतंत्र करणारे असतात."
"माझी खात्री आहे ते माझ्याकडुन सर्व वदवुन घेतील.ती कुपी त्यांच्या हातात पडणार आहे.एकच सुदैवाची गोष्ट आहे.मला त्याच्यातील काहि कळत नसल्यामुळे त्यावरील उपाय मी सांगु शकणार नाही.मी माझ्याकडुन शिकस्त केली आहे.शेवटी आपल्या हातात एवढच आहे.बाकी देवाच्या हाती."श्रींची ईच्छा.श्रींची ईच्छा.श्रींची ईच्छा."
तुम्ही शेवटचा कागद वाचुन खाली ठेवता.पुढे देशमुखांना काय अनुभव आले ते अज्ञात आहे.पण ते त्यानंतर फ़ार जगले नाहित हे सत्य आहे.आता तुम्हाला त्या ताराबाईंच्या समोर जायच आहे.आता तुम्हाला त्यांच नाव समजलेल आहे.नुसत नावच नाही,त्यांच्याविषयी सर्व काही समजलेल आहे.
क्रमश:..........
(लेखक-नारायण धारप)

तुम्ही स्नान करता.नवे कपडे घालुन खाली येता.तुम्ही या वाड्यात आलेल्याला जेमतेम बारा तास झालेले अहेत पण तुमच्या आयुष्यात केवढा बदल झलेला आहे."एज ऑफ़ इनोसन्स"केव्हाच मागे राहिल आहे.
जिना उतरला की आसापास अंधार होतो.धैर्याला गळती लागायला कितिसा अवधी लागतो.या काळोखाला एक कहारी किनार आलेली आहे.अर्थात त्या ताराबाईंच तुमच्यापाशी काम आहे ते झाल्याखेरीज त्या इतर काही करणार नाहित.ताराबाईंची खोली उघडीच आहे.
"कोण ? उमाकांत का? ये आत." तो थकलेला आवाज येतो.
तुम्ही खोलित पाऊल टाकता.डावीकडची भिंतिवर देवांच्या तसबिरी लावलेल्या होत्या पण आता पुर्ण रिकामी आहे.तुमच्यावर प्रभाव पाडण्यापुरताच त्या देखाव्याचा उपयोग होता का? तुम्ही त्यांच्यासमोर जाऊन उभे रहाता.
वाचलेस का कागद उमाकांत?
"हो वाचले,तेच देवनागरीत उतरावयाचे आहेत का?"
"आता हे नाटक कशासाठी?मला त्या कागदातलं अक्षर आणि अक्षर माहित अहे.त्यांच्या स्वतःच्याच तोंडुन मी ते वदवुन घेतलं आहे."
"मग ते कागद?"
ते तुझ्यासाठी होते उमाकांत."
ताराबांईचा हात पुढे आला.हातात कपाटाची किल्लि होती.
"बाकीचे गठ्ठे आण उमाकांत"त्या म्हणाल्या.या साऱ्यात तुमचं काय प्रयोजन ? तुम्हाला कशाचाच उलगडा होत नाही.तुम्ही कपाटातुन दोन गठ्ठे काढुन घेता.गठ्ठे ताराबाईंच्याकडे करता.एखादी पेटती मशाल किंवा साप जवळ आल्यासारखी त्यांची प्रतिक्रिया होते.
"नाही,नाही"त्या मागे सरकत म्हणतात."तुच सोड ते कागद"
तुम्ही गठ्ठे उलगडता.
"शेवटी पहा,शेवटी पहा,एक फ़ोटो आहे"त्या म्हणतात.
तुम्हाला एक फ़ोटो दिसतो.सेपिया रंगातला एका जोडप्याचा फ़ोटो. 
"निट पहा ! दिव्यापाशी जाऊन पहा"ताराबाई
तुम्ही दिव्यापाशी जाऊन फ़ोटो पहायला लागता,तुमचा हात थरथर कापु लागतो.फ़ोटोतला चेहरा तुमच्या परिचयाचा अहे.त्या झुपकेदार मिशा,ते तलवारीसारखं नाक,ते भुरे डोळे,त्या जाड भिवया.....फ़ोटोत ते तरुण दिसत होते...पण चुक होण्याची शक्यताच नाही.हे तर तुमचे आजोबा ! वडिलांच्या खोलित यांचा केवढा मोठा फ़ोटो लावलेला आहे.वडील सांगत,त्यांच्या वयाच्या तिसऱ्या चौथ्या वर्षीच आजोबा घरातुन निघुन गेले.ते परत आलेच नाहीत.तुमची आजी जन्मभर नुसत्या आठवणी काढीत,शोक करतच राहिली.पोलिस ठाण्यावर तक्रार नोंदवली असेल पण पाठपुरावा करणारं कोण होत? फ़ोटोतिल व्यक्तिला कधी घनता आलीच नाही.
आणि तुम्हाला समजतं आजोबांचा शेवट इथे या वास्तुत झाला आहे.औषधी वनस्पतींच्या प्रभावाखाली त्यांची वाचा खोलली गेली होती आणि सर्व हकिकत बाहेर आल्यावर कोणत्या तरी विषारी अर्काचा वापर करुन त्यांच जिवन समाप्त केल गेल होत.तो मृत्यु तरी साधा होता क? की त्यांचे हालहाल झाले?
म्हणजे या प्रकरणात तुमचा इतका निकटचा संबंध आहे तर....हे कागद कधी तुमच्या हातात आले तर वाचता यावेत यासाठी आजोबांनी पुढच्या पिढ्यातं मोडीच लेखनवाचन चालु राहिल याची व्यवस्था करुन ठेवली होती.
"समजल का तुला कशासाठी आणला आहे ते? ताराबाई 
तुमच्या मनात घालमेल चालली आहे.एक गोष्ट स्पष्ट आहे या सगळ्या अनर्थाच्या मुळाशी ही स्त्री आहे.अनैसर्गिक वासनांच्या आहारी अनेकांची आयुष्ये उधळुन लावणारी अवदसा.
"तु कागद वाचले आहेस ...तुला काही सांगायला नको..त्यांना कोणीतरी जबरदस्त मांत्रीक भेटला होता खास.ते साठ वर्ष म्हणत होते.प्रत्यक्षात ते बंधन सदुसष्ट वर्ष होतं.ते आज रात्री सुटणार आहेत उमाकांत...ते माझ्या हातातुन सुटले,त्यांनी दुसरा संसार थाटला.पण त्यांचा लपुनछपुन वाढलेला हा वंश मी छाटुन टाकणार आहे.त्यांच्या ऐवजी तुझा बळी जाणार आहे.या वाड्यातुन आता तुझी सुटका नाही.त्यांनी मला शारिरीक व्याधींची शिक्षा दिली..आता माझा धनी मुक्त झाला की हे सर्व बदलनार आहे.मला त्याने चिरतारुण्याचं वचन दिल आहे पण या गेलेल्या वर्षांचा मोबदला मी तुझ्या छळातुन वसुल करणार आहे उमाकांत" ताराबाई
तुमचा अजुन विश्वास बसत नाही.अजुन तुमच्या लक्षात येत नाही की ती जाहिरात फ़क्त तुमच्याच डोळ्यांसाठी होती.जस आजोबांच्या मित्रांना फ़सवण्यात आल.ती निशा,तो गडी सारी नजरबंदी होती.ही सर्व वास्तुच झपाटलेली आहे.झपाटणारांचा प्रमुख जरी बांधला गेला असेल तरी खालचे हस्तक आहेतच की.
तुमच्या मनात साहसी विचार जन्म घेत आहे.
"जा ! जा ! जा ! शुंभासारखा उभा राहु नकोस,शेवटचे काही तास तुझ्याकडे आहेत हवे तसे घालव,आम्हाला आता "त्यांच्या" आगमनाची तयारी करायला हवी,हे बघ" अंधारातुन एक कृश हात पुढे येतो.त्या हातात एक लहानशी काचेची कुपी आहे.हीच ती बंधनाची कुपी.
"आज रात्री बाराला ही कुपी उघडेल" ताराबाई म्हणत होत्या "इतकी वर्ष युक्त्या प्रयुक्त्यांनी हे शरीर कसबसं टिकवुन धरल आहे.आज रात्री त्या साऱ्याच चिज होणार आहे,मग तुझ्याकडे पाहु,जा आता"
तुम्ही सावकाश त्या खोलीतुन बाहेर पडता.
सुदैवाने तुम्ही आज या घरात चहाच काय पाण्याचा घोटही घेतलेला नाही.आज दिवसभर तुम्हाला उपवास पाळावा लागणार आहे.आता अकरा वाजले आहेत,अजुन तेरा तासांचा प्रश्न आहे.मग सर्व प्रश्न सुटलेले असतील किंवा कशालाच अर्थ उरलेला असनार नाही.
साडेअकराला दारावर थाप येते "तोच गड्याचा बेफ़िकिर आवाज "बाराला जेवणं आहेत"
जेवण? मृत्युच्या सिमेवर उभा असलेल्या जेवणखाण सुचणार आहे का? कशासाठी हे नाटक?समजा तुम्ही खाली गेलात,खरोखरच का ताटपाट मांडले असतील? आणि ती निशा(निशा म्हणजे रात्र) तुमच्या पंक्तीला येऊन बसणार आहे?कशासाठी ही अघोरी थट्टा?
तुम्ही मोरीतिल पाण्यातुन टॉवेल ओला करुन आणता,तो गणपतीच्या चित्रावर ठेवता,चारी बाजुंनी बोटांनी चेपता.चित्र ओलं झाल्यावर धारदार पात्याने चित्र अलगद वेगळं करता.तुमचीच कल्पना खरी अहे.तुमच्यासमोर तो कागद प्रत्यक्षच आहे.तुमच्या आजोबांना खार्टुमच्या त्या अरबी मांत्रीकाने बनवुन दिलेला ’तो कागद".ती अगम्य रेषांची अक्षरं,आणि मध्ये ती लाल चौकट.त्या भारलेल्या रेषात आणि त्या वर्णोच्चारात अजुन ती शक्ती आहे?
तुम्ही तो कागद झाकता,मग पलंगावर आडवे होता.शक्य तर झोप घेण्यासाठी.सर्व काही ठरवल्यावर मनाची घालमेल थांबलेली आहे.यशापयश तुमच्या हाती नाही.
डोळे उघडता तेव्हा पाच वाजलेले दिसतात.तहान भुक लागलेली असली तरी मनाला तजेला आहे..आयुष्याचा एकेक दिवस मागे जाता,तेव्हा तुम्हाला दिसतं आयुष्याने तुम्हाला खुप काही दिलेल आहे.
दहालाच तुम्ही उठता.अजुन दोन तास आहेत.टॉवेल घेउन मोरीत जाता,सचैल स्नान करता.
खोलित येउन दार आतुन बंद करुन घेता.
पुर्वेकडे तोंड करुन बसता,तुमच्याकडे काचेची कुपी नाही पण दाढीच्या ब्रशची डबी आहे,सिलबंद करायला मेण नाही पण पारदर्शक टेप आहे.पुजा करायला हळद कुंकु फ़ुल नाहित ,काहिही नाही पण फ़क्त प्रांजल श्रद्धाच तुम्हाला आधार देऊ शकते.
समोर गणेशाच चित्र आहे,त्याच्याशेजारी आजोबांचा फ़ोटो आहे.
तुम्ही मन शांत करता.
अकरा,सव्वा अकरा,पाऊणेबारा.
बाराला पाच कमी असताना खालच्या वाड्यातुन घुमण्यासारखा एक प्रचंड ध्वनी तुमच्या कानापर्यंत येतो.
धन्याच्या स्वागतासाठी इतके जण जमलेले आहेत?
आता तुम्ही लक्ष समोरच्या कागदांवर एकाग्र केलेल आहे.
बरोबर बारा वाजता प्रचंड स्फ़ोटाचा आवाज कानावर येतो.
ती काचेची कुपी फ़ुटलेली आहे.
त्यात जखडुन ठेवलेले इतक्या वर्षांनंतर मुक्त झालेल आहे.
जल्लोषाचा आवाज चढतचढत तुमच्या कानांपर्यंत येतो.
आणि मग शांत मनाने तुम्ही कागदावरील त्या विलक्षण शब्दांना उच्चारायला सुरवात करता.कठोर परिक्षेची ही घटीका आहे.
पण क्षण उलटत जातात तसे बाह्य व्यत्यय कमी होत जातात.त्या उच्चारातच आनंद आहे.त्यांना स्वतःचीच एक दिशा आहे.त्या पुनरुच्चाराने तुमच्या सर्व चित्तवृत्तींना गती आलेली आहे.तुमचं मन कोरं स्वच्छ झालेल आहे.एक शोषणक्षेत्र तुमच्या भोवती तयार झालेल आहे..आणि काहीतरी शोषलं जात आहे,खेचलं जात आहे..तो प्रवाह त्या लहानशा डबित कोसळत आहे....
तुम्ही वर्णोच्चार थांबवत नाही,प्रचंड ओझं आल्याची जाणिव होते..पण लागलीच जाते..तुम्हाल जाणवतं की "ती"क्रिया पुर्ण झालेली आहे.पठण न थांबवता तुम्ही डबीला चिकटपट्टी आवळता,हाताच्या स्पर्शाला डबी गरम लागते आहे..वजनही जड लागते आहे..लागणारच ! आता ती रिकामी नाही.
तुम्ही डबी परत खालच्या लाल चौकोणात ठेवता.
आता यापुढे येथे थांबण्यात अर्थ नाही.लवकर हलायला हवं.आवरुन ठेवलेल्या बॅगेत डबी सुरक्षित ठेवता. सावकाश दरवाजा उघडता.खाली अजुन गोंधळचा आवाज नाही(आजोबांच्य खेपेसही त्यांना ते लगोलग समजलं न्हवतं)कदाचीत सर्वजण एखाद्या उत्तेजक अंमली पदार्थाच्या सेवनाने गुंग होऊन पडलेले असतील.
तुम्ही सावकाश जिन्याने खाली येता.मनाशी देवाच नाव घेत समोरच दार उघडता.
चंद्रप्रकाशात न्हाऊन निघालेली बाग समोर पसरलेली आहे.
दाराबहेर पाऊल टाकण्याच्या क्षणी तुम्ही थबकता.एक बारीकशी हालचाल दिसते..ती पहा तिकडे..आता तिकडे..आता त्या पलिकडच्या झाडामागे..छे छे ! हे तुमची वाट मुळीच नाही.
सुटका इतकी साधीसोप्पी कशी असेल?
तुम्ही ताराबाईंच्या खोलिच्या दिशेने निघता.सर्वत्र दिवे लावलेले आहेत,कसल्यातरी उग्र वासाच्या अगरबत्त्या लावलेल्या आहेत.तुम्ही ज्या खोलित काल रात्री भोजन केलत तिच्या दाराशी थांबुन आत वळुन पहाता.आत ताट पाट भांडी काही नाही.काहितरी अडगळ रचुन ठेवलेली आहे.क्षणोक्षणी तुमची फ़सगत होत आलेली आहे.याच धुळित बसुन तुम्ही अन्न म्हणुन कशाचे तरी बकाणे भरत होतात.शेजारी निशाच बसलेली आहे हे समजुन तिच्याशी गप्पा मारत होतात.दारापाशी जमुन इथले लोक तुमच्यावर खदाखदा हसत असतील.या साऱ्यात तुमचा काय दोष आहे? दोन पिढ्यांमागचा सुड घेण्यासाठी तुमची ही फ़रफ़ट? खोलवर एक सात्विक संताप जन्माला येत आहे.तुम्ही एक साधारण असामी आहात-पण मतीशुन्य,बावळट,अर्धवट खासच नाहित.
ताराबाईंच्या खोलित येता.त्या काचेचा चक्काचुर झालेल्या वेदीजवळ निश्चल अवस्थेत आहेत.खोलित त्या एकट्याच आहेत,निदान तुम्हाला तरी दुसरं कोणी दिसत नाही.ताराबाई एक प्रकारच्या गुंगीत आहेत.स्वार्थापुढे या स्त्रीला इतर कोणाची पर्वा नाही.त्यांच्या बेभान अवस्थेचा फ़ायदा उठवुन तुम्ही वाड्यातुन निघुन जायला हवं.पण हे काय?
तुमची पावलं तर दारातुन आत जात आहेत.तुमच शरीरच तुमची आज्ञा पळत नाही.पावलापावलाने तुम्ही वेदीजवळ जात आहात आणि तुमच्या प्रत्येक पावलाबरोबर जमिनिला एवढा हादरा कसा बसतो आहे?
तुम्ही ताराबाईंच्या शरीराजवळ पोहचता,तुमच्या मागे असलेल्या दिव्याने तुमची सावली त्यांच्यावर पडते...पण....पण हे काय? ही अक्राळविक्राळ,विचित्र,थरथरती सावली तुमची असणे शक्य नाही.तुमच्यामागे कोणी उभे आहे का हे पहाण्यासाठी मान वळवायचा प्रयत्न करता पण सर्व स्नायु नियंत्रणापलिकडे गेलेले आहेत.
"तारा....!" तुम्ही बोलता,पण हा घनगंभिर,अक्षरागणिक साऱ्या वास्तुत कंपन उठवणारा सागरगर्जनेसारखा आवाज तुमचा नाही.
"तारा...उठ,भानावर ये"ती आज्ञा परत होते.
ताराबाईंच वृद्ध शरीर थरथर कापायला लागलं आहे.त्या तुमच्याकडे पहातात आणि मग "नाही ! नाही ! किंचाळत सरपटत कोपऱ्यात जाऊन बसतात.तुम्ही पायाने वेदी उलथुन टाकता..पुढे जाउन ताराबाई समोर उभे रहाता.
"तारा ! तु पुन्हा तो आवाहनाचा प्रमाद केलास" त्या आवाजाच्या आघाताखाली वाड्याच्या भिंती हादरतात " एक प्रमाद क्षम्य आहे ; दुसरा नाही ! तुला माहित होत- दुसरा क्षम्य नाही !"
त्या दिनवाणेपणे हात पसरुन बोलण्याची खटपट करतात पण शब्दच फ़ुटत नाहित.
"चुप ! "पुन्हा ती गर्जना येते.ताराबाई चुरमुडुन पडतात.
"त्याच्या संगासाठी तु उत्सुक झालेली होतीस ना?,मग होऊन जाउदे तुझी ईच्छा पुर्ण"तोच खडा आवाज
तुम्ही बॅग वर करता पण आता ती कापसासारखी हलकी लागते आहे.बॅग उघडुन डबी बाहेर काढता,झाकण उघडुन डबी पुढे करता.
"ज त्याच्याकडे ! तो आत आहे"
ताराबाई पायाशी लोळण घेतात.नाक घासतात.
"नको ! नको,नका हो"
ताराबाईंची किंचाळी अर्धवट असतानाच मध्येच तोडली जाते.
तुम्ही डबी बंद करता,बॅग बंद करता,बॅग अजुनही कापसासारखी हलकी आहे.
खोलिबाहेरील जिन्याने खाली येता.प्रत्येक पावागणिक जिना करकरत आहे,गचके खात आहे. 
बाहेर येता,दोन्ही अंगाना वनस्पती आहेत.तुमची नजर त्यावरुन फ़िरताच त्यांची पानं सुकतात,कोळपतात,आगित होरपळल्यासारखी वठुन जातात.झाडांच्या मागे खेटुन अनेक आकार उभे असतात.ते तुमच्यावर झेपावत येतात पण आंचेवर धरलेल्या कागदासारखे ते होरपळतात,जळतात,कोळसा होऊन खाली पडतात.तुम्ही सरळ मोठ्या दाराकडे जाता.अनेक अडसर लावुन साखळदंडांनी दरवाजा बंद केलेला आहे पण दरवाज्यावर तुमची लाथ पडताच त्या प्रचंड दरवाजाच्या चिरफ़ळ्या उडतात.फ़ुट फ़ुट जाडीचे अडसर काडीसारखे मोडतात,साखळ्या तटातटा तुटतात.तुम्ही वाड्यातुन बाहेर पंचविस तिस पाऊले येता,मागे वळुन पहाता.
तुमची नजर वाड्यावर एकाग्र होते.
लोहाराने भाता मारला की भट्टी फ़ुलायला लागते तसा सर्व वाडा पायापासुन वरपर्यंत लालभडक रंगात प्रकाशायला लागतो,त्या पवित्र अग्नीज्वालाने लपेटलेला वाडा धडधडत कोसळायला लागतो. 
तुमच्या हातातील बॅग एकदम मणभर वजनाची झालेली आहे.
तुमच्या समोर कोणीतरी उभं आहे.
"तु आता जा" एक हलकी पण प्रभावी आज्ञा येते.आवाज दशदिशांतुन आल्यासारखा वाटतो.तुम्ही गांगरुन पहात असतानाच काहीतरी तुमच्यासमोरुन सपाट्याने नाहिसं होतं.
आता तुम्हाला वाड्याची धग जाणवायला लागते.
तुम्ही कशीतरी बॅग सावरत पळायला सुरवात करता.
वास्तविक चोविस तासात तुमच्या शरीरात अन्नपाण्याचा कणही नाही पण त्या शक्तीचा काहिनाकाही अंश तुमच्या शरीरात मागे आहे.तुम्हाला तहान भुक तर नाहिच पण थकवाही नाही.
पहाता पहाता तुम्ही तिवाठ्यावरच्या एस.टी. स्टॅन्डवर पोहचता.तुम्ही येताच रातराणीचे दिवे दुरवर दिसायला लागतात.घर्र्र्र्र्र आवाज करत गाडी थांबते.कोठुन आली,कोठे चालली याची चौकशीही न करता तुम्ही आत चढता.मिळेल त्या सिटवर बसता.तिकिट व मोड खिशात घालता,आणि मान मागे टेकवुन झोपी जाता.
हलत्या गाडीत अनेक स्वप्नं पडतात.त्यांच्यात भुत-वर्तमान-भविष्य यांची विलक्षण भेसळ झालेली आहे.पण तुमची मनोमन एक खात्री आहे.,या क्षणभराच्या परिसस्पर्शाने तुमच्या आयुष्याचं सोनं होणार आहे.भावी सुखी आयुष्याकडे तुम्ही उमेदिने चालला आहात,तुम्हाला एवढं पुरेसं आहे.
समाप्त ................ (नारायण धारप)

थंडीच्या दिवसांतली एक ढगाळ संध्याकाळ.....

थंडीच्या दिवसांतली एक ढगाळ संध्याकाळ. बाहेर दाटून आलंय पण दिवसभरात पाऊस काही पडलेला नाही, हवा कोंदट झाली आहे. तुम्ही घरात बसून कंटाळता. जरा बाहेर जाऊन पाय मोकळे करून यावं असा विचार तुमच्या मनात येतो आणि काखोटीला छत्री आणि हातात विजेरी घेऊन तुम्ही बाहेर पडता. हवेत गारवा जाणवतो. तुम्ही नेहमीची पायवाट धरता. चालता चालता गावाबाहेरच्या आडरानाजवळ येता. कितीवेळा या रानातून एक चक्कर मारावी असा विचार मनात येऊन गेला असला तरी तुम्ही यापूर्वी तसं धाडस केलेलं नसतं. आज मात्र तुमची पावलं अचानक रानात शिरतात.
अंधार पडू लागला आहे. झाडांच्या सावल्या लांब लांब होत आहेत. पर्णविरहित फांद्या आपले हात पसरून मिठी मारायच्या बेतात आहेत जशा. आपण रस्ता चुकतोय की काय असा विचार तुमच्या मनात येतो. तुम्ही आजू बाजूला पाहता. चहूकडे फक्त नीरव शांतता असते, नाही म्हणायला मध्येच कुठेतरी एखादा रातकिडा किरकिरतो. वाळक्या पानांवरून तुमच्या पावलांची करकर शांततेचा भंग करते. तुम्ही वेगाने पावले उचलता. यापेक्षा जास्त अंधार पडण्यापूर्वी इथून बाहेर पडायला पाहिजे! अचानक मागून वाळक्या पाने आणि काटक्या मोडल्याचा 'कट्! कट्!' आवाज येतो. कुणीतरी त्या वाळक्या पानांवरून काटक्यांवरून सरपटत येतंय की काय हा विचार तुमच्या मनाला शिवतो. घशाला कोरड पडते. चटचट पावलं उचलत तुम्ही हातातली छत्री आणि विजेरी घट्ट धरता. मागची सळसळ जवळ आल्यागत भासते, आता धूमच ठोकायला हवी - पण कुठे आणि कशी? अशा विचारांत तुम्ही क्षणभर थबकता, आणि तुमच्या पायाला विळखा पडतो. एक अस्फुट किंकाळी तुमच्या घशातून निघते. त्याही स्थितीत तुम्ही थरथरत्या हाताने विजेरी पेटवता.
विजेरीच्या मंद प्रकाशात कुठेतरी उरलीसुरली कातडी लोंबते आहे असा एक मांस झडलेला सांगाडा तुमच्या पायाला गच्च पकडून दात विचकताना तुम्हाला दिसतो. तुमचे हातपाय लटपटतात, त्या थंडीतही दरदरून घाम फुटतो. जिवाच्या निकरानं तुम्ही हातातली छत्री त्या सांगाड्यावर हाणता. पकड थोडीशी ढिली होते; ते पाहून तुम्ही जिवाच्या आकांतानं धूम ठोकता. आपण किती वेळ धावलो याचा तुम्हाला अंदाज लागत नाही, रान अधिकच दाट झालंय. दूरवर एक दिवा लुकलुकताना दिसतो. तुम्ही सगळं त्राण एकवटून दिव्याच्या दिशेनं धावू लागता.
समोर एक पडकी हवेली दिसते. आत प्रकाश आहे. तुम्ही दार ठोठावता. क्षणा दोन क्षणांनी दरवाजा उघडतो. दरवाज्यामागे एक सत्तरीची म्हातारी तुमच्याकडे आश्चर्याने पाहते आहे. 'काय पाहिजे?' म्हणून विचारते. तुम्ही घाईघाईतच तिला आपला किस्सा सांगता. ती दरवाजा उघडून तुम्हाला आत घेते. 'कशाला बाबा या आडरानात फिरायला जायचं, रात्री बेरात्री हे असं निर्जन ठिकाणी जाऊच नये. त्यात खरं काही नसतं, चकवे असतात ते; पण अनुभव घेणारा तिथेच ढेर होतो कधीतरी.' असं म्हणून म्हातारी चहाचा आग्रह करते.
म्हातारीच्या हातचा चहा अमृतासारखा भासतो. चहा पितापिता तुम्ही तिची चौकशी करता. म्हातारी सालसपणे आपली कर्मकहाणी सांगते. 'आडरानातली बापाची इस्टेट आणि म्हातारी, पोरांना नको झाली तशी पोरांनी म्हातारीला मागे ठेवून आपापल्या वाटा पकडल्या.' म्हातारी डोळ्यात पाणी आणून सांगते. 'बर्‍याच दिवसांनी घरात कुणीतरी आलं, रात्र इथेच काढ कुठे जाशील त्या चकव्यात बाहेर? जेवणाचं पाहते, तुझ्या निमित्तानं माझ्याही पोटात चार सुखाचे घास पडतील,' असं म्हणून म्हातारी उठते.
गरमागरम चहाने तुम्हाला हुशारी येते. रानातला प्रकार डोक्यातून मागे पडतो. आडरानात राहणार्‍या म्हातारीबद्दल चुकार विचार मनात येतात. रात्री बेरात्री अनोळखी माणसाला घरात घेणारी म्हातारी मूर्खच दिसते; जीवाची पर्वा नाही की काय हिला? की अगदी एकाकी पडली आहे, कुणास ठाऊक? या वयात अक्कल साथ देत नसावी बहुधा. तुमचे डोळे लबाड स्मित करतात. म्हातारीचा गळा दाबून टाकला तर कुणाला वर्षे न वर्षे कळायचेही नाही! 'आज्जे, तुझ्याशी गप्पा मारायला येऊ का गं आत?' तुम्ही घरात शिरकाव करण्याची संधी शोधता. म्हातारीही आतूनच आत ये हो म्हणून सुचवते.
बाहेरच्या खोलीच्या मानानं स्वयंपाकघरातला उजेड थोडा मंदच वाटतो. समोर चुलीतल्या जाळात एक मोठा हंडा आहे आणि त्यात काहीतरी खदखदतंय. त्याच्या खमंग वासानं तुमच्या पोटात कावळे कोकलतात. तुम्ही आत शिरता. पाय थोडेसे भेलकांडल्यासारखे वाटतात. म्हातारी पाठमोरी आहे; तुमची चाहूल लागते तशी तुम्हाला खुर्चीत बसायची सूचना करते. बसताबसता डोळ्यांपुढे अंधारल्यासारखं वाटतं. तुम्ही डोळे किलकिले करून समोर बघता. म्हातारी मन लावून एका भल्या मोठ्ठ्या सुर्‍याला धार लावते आहे.
'आजे असं चक्करल्यासारखं का वाटतंय?' तुम्ही तिला विचारता. म्हातारी मागे वळते, चुलीच्या प्रकाशात तिचे पांढरे केस आणि सुरकुतलेला चेहरा भयाण दिसतो. 'काही नाही रे बाळा, चहात थोडंसं गुंगीचं औषध घातलं होतं. बर्‍याच दिवसांत मेजवानी झाली नाही बघ. घाबरू नकोस, तुला काहीही त्रास होणार नाही, कळणारही नाही सुरी कशी फिरते ते.'
समोरचा रश्शानं खदखदणारा हंडा आणि सुरीची धार हे सगळं आपल्यासाठी होतं हे तुमच्या लक्षात येतं आणि तुम्ही तिथेच कोसळता.

हत्या -१


इन्स्पेक्टर रमेश लिफ्टमधून बाहेर आला. लगेच त्याचा हात नाकाकडे गेला. बॉडी तीन-चार दिवस जुनी असावी.
"शिंदे, ते रानडे आहेत का बघा घरात."
हवालदार शिंदे लगबगीने बाजूच्या दाराकडे गेले. रमेश शांतचित्ताने फ्लॅट नंबर २०२ च्या दरवाजाची पाहणी करू लागला. दारावर पाटी नव्हती. जुनी पाटी काढल्याची खूण तेव्हढी होती. सेफ्टी डोअर नव्हता. बेल सुस्थितीत दिसत होती. पाहणी करता करताच नेहमीच्या सवयीप्रमाणे त्यानं हातमोजे खिशातून काढून हातावर चढवले. दरवाज्याच्या लॉकशीही प्रथमदर्शनी काही छेडछाड केल्यासारखं दिसत नव्हतं. दरवाजाही चांगल्या लाकडाचा आणि दणकट होता. रमेश चाचपत विचार करत होता. एव्हढ्यात त्याची तंद्री भंग पावली.
"नमस्कार साहेब, मी पुरुषोत्तम रानडे. मीच आपल्याला फोन केला होता."
रमेशनं वळून पाहिलं. ४०-४५ वर्षांचा गोरा, घारा देखणा गृहस्थ. सुखवस्तूपणा देहावरून जाणवत होता. तशीही वस्ती उच्चभ्रूंचीच होती. चेहर्‍यावरून थोडा घाबरल्यासारखा वाटत होता. आता ७ वर्षांच्या नोकरीत, मध्यमवर्गीय माणूस गुन्हेगारांपेक्षा पोलिसांना जास्त घाबरतो हे रमेशला चांगलंच माहित झालं होतं.
"बरं, तुम्ही होय. तुमच्याकडे चावी असेल ती द्या बरं जरा."
"ही घ्या चावी साहेब." शिंदे.
"मग तुम्ही घेऊन उभे कशाला होतात, लगेच द्यायची ना मला." रमेश थोडा वैतागला. आधीच वास डोक्यात जात होता. एव्हढे खून पाहूनही त्या वासाचा रमेशला विलक्षण तिटकारा होता. दार उघडताच वासाचा एकदम मोठा भपकारा आला.
'तीन चार दिवस नक्कीच.' रमेश मनात विचार करत होता.
घरात सुरूवातीलाच पॅसेज होता. पुढे उजवीकडे हॉल आणि डावीकडे स्वयंपाकघर आणि पॅसेजनेच सरळ गेल्यावर पुढे उजवी-डावीकडे एक एक बेडरूम. उजवीकडच्या बेडरूममध्येच बॉडी होती. रमेशला बॉडी शब्द बरा वाटायचा, मृतदेहच्या ऐवजी. का कुणास ठाऊक! रानडे घाबरून बाहेर गेले. रमेशने शांतपणे मास्क घातला आणि शिंदेंना फोटोग्राफर्स आणि फॉरेन्सिक एक्स्पर्ट्सना बोलवायला सांगितलं.
'झालं, आजच्या रात्रीचं खोबरं.' विचार करतच रमेश कपाटं उघडून पाहत होता. संध्याकाळचे सात वाजत होते. रमेश ड्यूटीवर आल्याआल्याच इकडे आला होता. बाहेर आभाळ भरून आलं होतं. रस्त्यावर नेहमीचीच गर्दी. लोक आपापल्या कामांत मग्न होते.
रात्रीचे नऊ वाजेपर्यंत इमारतीतले लोक फोटोग्राफर्स आणि पोलिसांची वर्दळ पाहून समजून चुकले होते. गॉसिप्स सुरू झाली होती.
-------------------------
"धत् यार. तू साला ऐकून घेत नाही माझं. कितीदा बोललोय मी तुला." ग्लास भरत जीतू बोलत होता. त्याच्या बोलण्यातून नशा जाणवत होता. त्याच्यासमोरचा फक्त मंद स्मित करत होता.
"यार रोहन. तू साला सॉफ्टवेअर इंजिनियर. एव्हढ्या चांगल्या कंपनीत तू काम करतो. पण आपली दोस्ती विसरला नाही हां तू. मानतो तुला आपण." पाचवा पेग तोंडाला लावत जीतू बोलत होता. आताशा त्याचे शब्द घसरायला लागले होते.
"अबे जीतू, कमी पी जरा. किती पिशील. पुन्हा सकाळी उठून कामाला पण जायचंय." रोहन.
"अबे साल्या, तुला काय कळणार पोरगी नाही म्हणाल्याचं दुःख."
"चल बे. काहीच्या काही बोलू नको. ही सगळी भ्याडपणाची लक्षणं आहेत. असं एक पोरगी नाही म्हणाली म्हणून कोणी स्वतःचं आयुष्य नासवून घेतं का?"
"तेच म्हणतोय मी. तुला काय कळणार?" मूठभर खारे शेंगदाणे उचलत जीतू म्हणाला. "तू कधी प्रेमात नाही पडला ना."
रोहन एकदम गप्प झाला. विचारात गढला.
"का रे? काय झालं?" जीतू.
रोहनचं लक्ष नव्हतं. तो आपल्याच विचारात होता.
"अबे..."
रोहन दचकून भानावर आला. "काय? काय म्हणालास?"
"काही नाही..तू..विचार...कसला?.."
"जीतू झोप आता!" रोहननं जीतूच्या हातून ग्लास काढून घेतला आणि दिवा मालवायला उठला.
-------------------------
रमेश वारंवार बॉडीचे फोटोग्राफ्स बघत होता. पण त्याला काहीच क्लू लागत नव्हता. समोरून छातीवर तीन वार केले गेले होते. फॉरेन्सिक रिपोर्ट यायचा होता, पण रमेश फोटोंकडे पाहून एव्हढं समजू शकत होता, की वार वरच्या दिशेने खाली केले गेले होते. बहुदा खुनी मयत तरूणीपेक्षा उंच असावा. मयत तरूणी ५ फूट ८ इंच होती, म्हणजे खुनीही बर्‍यापैकी उंचीचा असावा. रमेश कंटाळून गेला होता. कुठलाच अंदाज फारसा यशस्वी ठरेलसं वाटत नव्हतं. फॉरेन्सिक रिपोर्ट येईस्तो, जरा मयत तरूणीच्या वैयक्तिक आयुष्याविषयी माहिती करून घेणं योग्य ठरलं असतं. त्यानं शिंदेंना तिची टेलिफोन बिलं जमा करायला सांगितली आणि तो स्वतः तिच्या ऑफिसकडे निघाला.
क्रमशः

हत्या -२

हत्या -२
बाईक काढताना त्याला अचानक आठवण झाली आणि त्यानं शिंदेंना मोबाईलवर फोन करून मयताचे बँक रेकॉर्ड्सही गोळा करायला सांगितले. रमेश बाईकवरून निघाला खरा, पण वाटेतच त्याला नेहमीचा त्रास सुरू झाला. असह्य मळमळ होऊ लागली. त्यानं गाडी कशीबशी रस्त्याच्या कडेला घेतली आणि गटारावर झुकून उलटी करू लागला. पण हीदेखील नेहमीसारखीच कोरडी मळमळ होती. दोन मिनिटांच्या निष्फळ प्रयत्नांनंतर तो थकून गाडीला पाठ टेकून रस्त्यावरच बसला. थोडीशी सावली होती. त्याचा युनिफॉर्म बघून दोन गाडीवाले पाणी घेऊन पोचले त्याच्यापर्यंत. त्यानं घटाघट पाणी प्यायलं. त्यांचे धन्यवाद करून परत बाईकवर बसला, एव्हढ्यात त्याचा सेलफोन वाजला.
"बोला शिंदे!"
"साहेब, आज बँक हॉलीडे आहे!"
"छ्या! म्हणजे ऑफिसही बंद असेल. बरं शिंदे, एक काम करा मी घरी जातोय, तुम्ही सगळे पुरावे व्यवस्थित लावून ठेवा. आता उद्या बघू."
"पण साहेब, त्या मयत तरूणीचे आई-वडिल आलेत स्टेशनात."
"ओह्ह! बरं ठीक आहे, मी स्टेशनात येतो. थांबवून ठेवा."
-------------------------
रमेश छताकडे बघत गादीवर पडला होता. त्याच्या डोळ्यांसमोर मयत तरूणी क्षमाचे आई-वडिल येत होते. आजवर तो कित्येक मयतांच्या नातेवाईकांना भेटला होता. पण ह्यावेळेस तो स्वतःच गुंतल्यागत झालं होतं. त्यानं मृतदेह पाहिला त्याक्षणीच त्याला ती मळमळ जाणवू लागली होती. पण तेव्हा फोटोग्राफर्स फॉरेन्सिकवाले ह्या सगळ्यांच्या गराड्यात त्यानं कसाबसा स्वतःवर ताबा ठेवला होता. गेल्या ७-८ महिन्यांपासून हा त्रास त्याला होत होता. ८ महिन्यांपूर्वी त्यानं स्वतःच्या डोळ्यांनी आपल्या धाकट्या बहिणीचा झुडुपांमध्ये फेकलेला मृतदेह पाहिला होता. ती केस त्याच्या कक्षेत नव्हती, त्यामुळे तो त्या केसशी थेट संबंधित नव्हता. पण तो संबंधित नसल्यामुळे त्याला कमी त्रास झाला होता की जास्त त्रास झाला होता, हे तो स्वतःदेखील सांगू शकला नसता. केसचा तपास कुठेच जाऊ शकला नाही. वेगळ्या शहरात एकट्या राहणार्‍या त्याच्या बहिणीचं मरणोत्तर चारित्र्यहनन मात्र बरंच झालं होतं. त्यानं स्वतःचे संपर्क वापरून बर्‍याच प्रमाणात होऊ शकणारं नुकसान थोपवलं, पण तिची अब्रू वाचवण्याच्या नादात तपास मात्र खुंटला होता. त्याच्यासकट सगळ्यांनीच सत्य मान्य केलं होतं आणि केसची फाईल बंद झाल्यात जमा होती. पण तरीदेखील कुठेतरी त्याच्या मनात खोलवर बहिणीच्या निर्दोष असण्याची खात्री आणि तिचा नाहक बळी गेल्याची जखम ठुसठुसत होती. त्याचाच त्रास त्याला प्रत्येक मृतदेह पाहून होत होता. हे त्याचे स्वतःचे निष्कर्ष नव्हते, तर पोलिस मनोविकारतज्ज्ञ डॉ. कुर्लेकरांनी त्याच्याशी दीर्घ चर्चा करून काढलेले होते. डॉ. कुर्लेकरांनी वैयक्तिक पातळीवर ही मदत त्याला केली होती. कागदोपत्री कुठेच त्याचा हा मनोविकार नव्हता. डॉ. कुर्लेकरांनी त्याला काही औषधं दिली होती आणि छोटी सुट्टी घ्यायला सांगितली होती. पण रमेशच्या मते, पोलिसी तपास हाच त्याच्या प्रत्येक समस्येवरचा उपचार होता.
त्याक्षणीदेखील रमेशच्या डोळ्यांसमोर बहिणीचा छिन्नविच्छिन्न मृतदेह तरळत होता. आणि मयत क्षमाच्या आई-वडिलांची भेट आणि त्यांचे हतबल अश्रू. बहिणीच्या मृत्यूनंतर ८ महिन्यांनी पहिल्यांदाच एका तरूणीची केस समोर आली होती आणि रमेशला तो एका विचित्र गुंत्यात अडकत चालल्याची जाणीव झाली. त्याचं लक्ष घड्याळाकडे गेलं. रात्रीचे दोन वाजत होते. काल रात्री न झोपूनदेखील त्याला आजही झोप येत नव्हती. तो उठला आणि डॉ. कुर्लेकरांची औषधं घेऊन बाहेर पडला.
तो थेट खून झालेल्या इमारतीकडे आला. एक हवालदार मुख्य दाराशी पेंगत होता. त्या इमारतीला वॉचमन नव्हता. पण अगदी समोरच गेट असलेल्या इमारतीला मात्र वॉचमन होता आणि तो त्याच्या केबिनमध्ये अर्धवट डुलक्या काढत होता. रमेशनं वॉचमनच्या हातावर चापटी मारली. तो गडबडून जागा झाला आणि रमेशकडे डोळे वटारून बघू लागला. रमेशनं खिशातून आयकार्ड काढून दाखवल्यावर त्याची दातखीळ बसली. रमेश त्याच्या छोट्या केबिनमध्ये शिरला आणि छोट्याशा कठड्यावर बसला.
"घाबरू नकोस! साधी चौकशी करायचीय. किती वर्षं आहेस इथे कामाला?"
"द-दोन वर्षं साहेब!"
"नेहमी रात्रपाळीलाच?"
"हो!"
"बरं समोरच्या इमारतीत येणार्‍या जाणार्‍यांकडे कितपत लक्ष असतं?"
"जवळपास सगळ्या राहणार्‍यांना ओळखतो साहेब. पण खास असं काही असेल तरच लक्ष जातं. नाहीतर एव्हढं नाही!"
"मग चार दिवसांपूर्वी सोमवारी रात्री काही खास घडलं होतं का?"
"सोमवारी झाला होता मर्डर?"
"पोलिस तू आहेस की मी?" रमेशनं दरडावून विचारलं.
"सॉरी साहेब. तसं काही खास नाही."
"मेंदूवर जोर टाक."
"तसं काही नाही साहेब, नेहमीप्रमाणेच मॅडमबरोबर एक तरूण आला होता साहेब."
"नेहमीप्रमाणे?"
"हो साहेब. महिन्यातून एक-दोनदा तरी मॅडमबरोबर त्यांचा बॉयफ्रेंड असायचा."
"तू ओळखतोस?"
"साहेब, गेली एक वर्षं मॅडम आहेत इथे त्यात मी तीन वेगवेगळे लोक पाहिलेत."
"मग हा तिसरा होता का?"
"नीट दिसलं नाही साहेब खरंच. इथे एका साहेबांना गाडी बाहेर काढायची होती, त्यामुळे मी फारसं लक्ष नाही दिलं. पण असेल तोच?"
"असेल?"
"म्हणजे नक्की नाही साहेब!"
अजून जुजबी चौकशी करून रमेश तिथून उठून बाहेर आला. रात्रीचे साडेतीन वाजत होते. बाईकवर बसून तो एक फेरफटका मारून थेट ६ वाजता परत आला. हवालदाराला उठवून चावी घेतली आणि वर पोचला. फ्लॅटच्या दाराला पुन्हा एकदा चाचपून बघू लागला. त्याला कालच्या विचित्र वासाची आठवण झाली आणि पुन्हा मळमळेल की काय अशी भीती वाटू लागली. तो स्वतःवर ताबा ठेवायचा निष्फळ प्रयत्न करू लागला.
"काही कळलं का साहेब?"
रमेश एकदम आलेल्या प्रश्नानं दचकला. तिकडे बघून म्हणाला, "ओह्ह रानडे, तुम्ही!"
रानडेंनी स्मित केलं. रानडेंचे घारे डोळे रमेशला का कुणास ठाऊक बेरकी वाटत होते.
"तुम्हाला मोठी काळजी लागून राहिलीय!"
"आता शेजारी खून म्हटल्यावर काळजी वाटणारच ना साहेब!"
"हो, पण तुम्हाला धक्का कमी आणि कोरडी काळजी जास्त वाटतेयसं जाणवतंय." रमेश थंडपणे रानडेंच्या डोळ्यांत बघत म्हणाला.
"काहीतरी काय साहेब? तुम्ही माझ्यावरच उलटताय का?"
"अहो पोलिस पडलो आम्ही. संशय घेणं आमचं काम आहे. हा डायलॉग सिनेमांमध्ये पण ऐकला असेल तुम्ही! बरं सोडा, तुम्ही आपल्या कामाला लागा."
एव्हढ्यात पावलांचा आवाज आला आणि रमेशनं तिकडे पाहिलं. पेपरवाला पेपरांची चळत घेऊन उतरत होता.
"काय रे! ह्या फ्लॅटमध्ये कोण पेपर टाकतं?"
"अं..."
"हाच टाकतो साहेब!" रानडे त्यांच्या दारातूनच बोलले.
"रानडेसाहेब. मदतीसाठी आभार! पण तुम्ही तुमच्या कामाला गेलात तर बरं होईल. मला माझं काम करू द्या." रमेशच्या आवाजात जरब आली. मग तो पेपरवाल्याकडे वळून म्हणाला.
"काय रे? उत्तर द्यायला काय झालं?"
"जी..इ-इ-थे मीच ट-टाकतो."
"नेहमीचा तोतरा आहेस, की आत्ता पाचावर धारण बसलीय?"
"पोलिसांना बघून घा-ब-र-णारच ना साहेब!"
"एक सांग, इथे खून झाल्या दिवसापासून पेपर का नाही टाकलास? तुला खून झाल्याचं कळलं होतं की काय?" रमेश पेपरवाल्याला आपादमस्तक न्याहाळत म्हणाला.
"न-न-नाही साहेब. ते बाईसाहेब नव्हत्या घरात असं वाटलं मला!"
"कसं काय वाटलं रे? स्वप्न पडलं का?"
"नाही साहेब, ते एक तारीख होती, तर मी बेल वाजवली बिलासाठी, तर दार उघडलं नाही कुणी, म्हणून मग नाही टाकला पेपर! रोज बेल वाजवत होतो मग."
"बाईंना व्यवस्थित ओळखत असशील."
"नाही, तसं जास्त नाही साहेब, धड पाहिलं पण नाहीये कधी."
"पाहिलं पण नाहीये? मग दर महिन्याला बिलं काय तुझं भूत घेतं का बे?"
"ते स-स-स-साहेब दर महिन्याला मालक बिलं घेतो, मी ह्यावेळेस प-प-पहिल्यांदाच." रमेश त्याच्या डोळ्यांत रोखून पाहत होता. भीती स्पष्ट दिसत होती. पण ती भीती निष्पाप होती, की गुन्हा पकडला गेल्याची त्याचा थांग त्याला लागत नव्हता. बोलण्यात ताळमेळ नव्हता. पण अतीव भीतीमध्येदेखील असंबद्ध वर्णनं होतात, हे त्याचा अनुभव त्याला सांगत होता.
"बरं, चार-पाच दिवसांमध्ये इथे काही विचित्र घडल्याचं किंवा कुठली विचित्र गोष्ट किंवा संशयास्पद माणूस वगैरे दिसला का?"
"न-न-नाही साहेब...तसं क-क-काही नाही."
"तुझा मालक कोण?"
"साहेब इथनं सरळ मुख्य रस्त्याला लागलं की उमाकांत पेपर एजन्सी आहे, तेच."
"तुझं नाव काय आणि राहायला कुठे आहेस?"
-------------------------
"रोहन, तपास जोरात सुरू आहे खुनाचा!" जीतू दारूचा ग्लास तोंडाला लावत म्हणाला.
".." रोहन अस्वस्थपणे हातातल्या ग्लासाशी नुसता खेळत होता.
"अरे रोहन, लक्ष आहे का तुझं मी काय बोलतोय त्याकडे?"
"होय रे." रोहननं त्रासून म्हटलं. "मी काय करू मग?"
"माझं ऐकशील तर गायब हो इथून थोडे दिवस."
"अरे पण मी कशाला गायब होऊ? मी काय केलंय? तुला माहितीय मी काही नाही केलंय ते!"
"मला काही माहित नाहीये. मी तिथे पोचलो तोवर सगळं झालेलं होतं. तू खून केला नसशील ही मला खात्री आहे, पण कुणी केलाय ते मला कसं कळेल. मला फक्त एव्हढंच कळतंय, की तुला कुणी ना कुणी तिथे जाताना बघितलं असेल, त्यामुळे संशय तुझ्यावर यायच्या आधी गायब हो इथून."
"अरे पण जाऊ कुठे?"
"कुठेही जा, पण जा!"
रोहननं एका घोटात ग्लास रिकामा केला आणि आतल्या खोलीत जाऊन बॅग भरू लागला.
-------------------------
रमेश क्षमाच्या ऑफिसात पोचला आणि तिच्या बॉसला भेटला. मग ते दोघे क्षमाच्या डेस्ककडे आले. रमेश डेस्कची पाहणी करू लागला. तो सिव्हिल ड्रेसमध्ये होता तरी आजूबाजूच्यांना अंदाज आलाच होता.
"लॅपटॉप घरी घेऊन जायची सुविधा नाहीये का?" रमेश तिचा लॅपटॉप निरखत म्हणाला.
"आहे ना. कुणीही घेऊन जाऊ शकतं लॅपटॉप घरी." तिचा बॉस म्हणाला.
मग ती घरी का घेऊन गेली नसेल, असा मनाशी विचार करतच त्यानं लॅपटॉप चालू केला. लॉगिन स्क्रीन आला.
"नेटवर्क पासवर्ड आहे, ऍडमिनिस्ट्रेटरला ठाऊक असेल नाही का?" रमेशनं बॉसकडे पाहिलं.
"हो, हो मी लगेच मागवतो." त्यानं इंटरकॉमवरून फोन लावला.
रमेश हळूच बॉसच्या कानात म्हणाला. "ते दोघे कुठेयत?"
"एक कँटीनमध्ये आहे आणि दुसरा जागेवर!" बॉस हळूच म्हणाला.
"ठीक, आय वुड कॅच अ कॉफी!" रमेश लॅपटॉप उचलून कँटीनचा रस्ता विचारून तिथे निघाला.
-------------------------
रमेश कँटीनच्या टेबलावरच अस्वस्थ होऊ लागला. तिथे तो क्षमाच्या दीड वर्षांपूर्वीच्या बॉयफ्रेंडशी बोलत होता. क्षमाच्या चारित्र्याविषयी तो जे काही त्याच्या तोंडून ऐकत होता, त्यानं त्याच्या स्मृती विचित्र हेलकावे खाऊ लागल्या होत्या. हे सगळं त्यानं पूर्वीही ऐकलं होतं. त्याच्या डोक्यातला गुंता वाढत चालल्यासारखी ती संवेदना होती. अस्वस्थपणा, मळमळ वाढू लागली आणि तो उठून उभा राहिला.
"इट्स ओके. मला पुन्हा गरज वाटली, तर मी तुम्हाला बोलावेन." एव्हढं कसंबसं बोलून रमेश बॉसच्या केबिनकडे निघाला.
कँटीनला जाण्यापूर्वी त्यानं शिंदेंना फोन करून लॅपटॉप कलेक्ट करण्यासाठी कुणालातरी पाठवायला सांगितलं होतं. हवालदार पाटील बॉसच्या केबिनमध्येच त्याला भेटले. त्यानं लॅपटॉप त्यांना दिला आणि त्यांना निरोप देऊन तो बॉसकडे वळला.
बॉसच्या समोर एक दुसरा तरूण बसला होता. हवालदार वगैरे बघून तो थोडा बावरला होता. बॉसने ओळख करून दिल्यावर तर तो एकदमच घाबरल्यागत झाला. रमेशनं डोळ्यानंच खूण केल्यावर बॉस बाहेर गेला.
"टेन्शन घेऊ नका. रूटिन चौकशी आहे!" रमेश खुर्चीत बसत म्हणाला. तो तरूण काही कम्फर्टेबल झाल्यासारखं वाटलं नाही.
"तुम्ही कधी डम्प केलंत क्षमाला?" रमेशनं पूर्वानुभवावरून प्रश्न केला.
"मी आणि डम्प! क्षमानं मला डम्प केलं साहेब!"
रमेशला आश्चर्य वाटलं. "सहसा मुलं डम्प झाल्याचं मान्य करत नाहीत!"
"आता खरी गोष्ट मान्य करण्यात काय आहे साहेब! ती खूप टॅलेन्टेड मुलगी होती. खूप हुशार. एकदम फ्युचरिस्टिक! आणि मी असा साधा. आमचं जमलंच कसं हा प्रश्न पडायचा कधीकधी. तिची स्वप्न मोठी होती साहेब! तिला मोठं करियर करायचं होतं, खूप श्रीमंत व्हायचं होतं. त्यासाठी ती नातीदेखील सॅक्रिफाईज करायला तयार होती."
"नातीदेखील म्हणजे?"
"म्हणजे साहेब, कुटुंबापासून तर दूर ती राहतच होती. आणि इथेदेखील तिला बॉयफ्रेंडची जरब पसंत पडायची नाही. मग ती डम्प करायची बॉयफ्रेंड."
"तुमचं पण तसंच का?"
"नाही. माझी स्वप्न वगैरे सगळंच सामान्य होतं, हे माझ्याही लक्षात आलं होतं. पण मी काही करायच्या आतच तिनं निर्णय दिला." तो आता बर्‍यापैकी रिलॅक्स झाल्याचं जाणवत होतं. त्याच्या डोळ्यांत रमेशला सत्य दिसत होतं.
"बरं ठीक. जाऊ शकता तुम्ही! गरज पडली, तर परत बोलवेन मी!" रमेशनं सामान्य आवाजातच स्मितहास्य करत म्हटलं.
तो उठून जात असताना, त्याच्या बोटातली साखरपुड्याची अंगठी रमेशच्या नजरेस पडली आणि रमेश स्वतःशीच हसला.
बॉस केबिनमध्ये आला आणि रमेशसमोरच उभा राहिला.
"तुमच्या ऑफिसात गेल्या आठवड्याभरात कुणी किती सुट्ट्या घेतल्यात त्याचा पूर्ण रेकॉर्ड मागितला होता मी, तो कुठाय?" रमेशनं बॉसला विचारलं.
"हा घ्या साहेब." बॉसनं एक मोठी फाईल पुढे केली.
रमेशनं फाईलच्या जाडीकडे एक दृष्टिक्षेप टाकला. "मी ही बरोबर घेऊन जाऊ शकतो?"
"साहेब, ते ऑफिशियल रेकॉर्ड्स आहेत. हवंतर मी कॉपी काढून देऊ?"
"नको, मी असं करतो, मी घेऊन जातो आणि कॉपी काढून घेऊन लगेच पाठवून देतो."
बॉसनं फक्त मान डोलावली.
रमेश फाईल घेऊन बाहेर पडला आणि थेट क्षमाच्या डेस्कजवळ गेला. तिथलीच एक खुर्ची ओढून बसला. आजूबाजूचे सगळे त्याच्याकडे पाहू लागले.
"मला तुम्हा सगळ्यांशी क्षमाबद्दल काही साधी विचारपूस करायचीय."
-------------------------
"शिंदे, तो फॉरमॅटेड हार्डडिस्क रिकव्हरीवाला बोलावला होता, तो आला का?"
"हो साहेब." शिंदे कोपर्‍यात बसलेल्या एका पोरगेल्याशा युवकाकडे बोट दाखवत म्हणाले.
रमेशनं लॅपटॉपमध्ये पासवर्ड टाकून लॉगिन केलं आणि तो त्या मुलापुढे केला. "ह्या हार्डडिस्कमध्ये जितकापण डिलीटेड डेटा आहे तो पूर्ण रिकव्हर करून दे." मग तो शिंदेंकडे वळून म्हणाला. "शिंदे, बँकेचे रेकॉर्ड्स मागवले होते मी आणि ती फाईल पोचती केली का मी आणलेली, त्याची कॉपी कुठाय?"
"साहेब टेबलावरच आहे सर्व. फाईल पोचती केली." आता रमेशला चहा लागणार हे ओळखून शिंदे चहा सांगायला गेले. कॉम्प्युटरवाला मुलगा एका कोपर्‍यात काम करत होता. रमेशनं त्या भल्यामोठ्या कॉपीच्या पहिल्या काही पानांवर नजर फिरवली. सुट्टीवर असलेल्या कर्मचार्‍यांची काही नावं होती. शिंदे चहा सांगून परतले.
"शिंदे, बँक रेकॉर्ड्सवरून काही क्ल्यू लागतोय का? आणि फॉरेन्सिकवाले?" रमेश बँक रेकॉर्ड्स चाळत म्हणाला. रमेशला पोलिस स्टेशनात शिरल्यापासून खूप बरं वाटत होतं. दोन दिवसांपासून जाणवणारा अस्वस्थपणा कमी झाला होता. त्याला एकदम उत्साह आल्यागत झालं होतं.
"फॉरेन्सिकवाले उद्यापर्यंत डिटेल्स देतील. पण वेळ तर त्यांनी कालच सांगितली होती खुनाची."
"ते मलाही ठाऊक आहे शिंदे!"
"आणि बँक रेकॉर्ड्स?" आणि एकदम रमेशची नजर बँक रेकॉर्ड्सवर थबकली. त्यानं पुन्हा ते नाव वाचलं, "पुरूषोत्तम रानडे."
"तो शेजारी? त्याचं नाव इथे?" शिंदेपण गोंधळले.
"तिच्या एका इन्शुरन्स प्रिमीयमचा चेक रानडेंनी दिलाय. चांगली मोठी रक्कम आहे." रमेशच्या डोक्यात विचारचक्र सुरू झालं.
"रानडे आणि क्षमा..." रमेशनं फाईल अजून एकदा चाळली. "शिंंदे, फोन रेकॉर्ड्सचं काय झालं?"
"साहेब, टेलिफोन लिस्टमध्ये तिला सर्वांत जास्त वेळा वारंवार येणारा एक नंबर आता अस्तित्वात नाहीये, फेक नावाने घेतलेलं सिमकार्ड होतं ते."
"हम्म! डेड एन्ड! पण हरकत नाही, रानडेंचा दरवाजा तर उघडलाय."
"पण साहेब, हल्लीच एका नव्या नंबरवरून कॉल्स येऊ लागले होते."
"आयडेंटिफाईड नंबर आहे?"
"होय. कुणीतरी रोहन म्हणून आहे. रोहन क्षीरसागर."
"रोहन क्षीरसागर? कुठेतरी वाचलंय मी." आणि एकदम रमेशच्या डोक्यात प्रकाश पडला. त्यानं ऑफिसच्या सुट्ट्यांची फाईल उघडली. आणि तिसर्‍या पानावर त्याला ते नाव दिसलं. 'रोहन क्षीरसागर.' त्याच बाडामध्ये शेवटी सगळ्यांची पूर्ण माहिती होती. रमेशनं त्याच्या माहितीचं पान उघडलं. आणि रोहनचा टाय घातलेला प्रसन्न फोटो पाहिला. फोन नंबर बघितला आणि शिंदेंकडच्या रेकॉर्ड्सबरोबर मॅच केला. आणि एकदम टिचकी वाजवली.
"अजून एक दरवाजा!" असं तो म्हणेस्तोवर त्याला एकदम वीजेचा धक्का बसल्यागत झालं. त्यानं रोहनच्या फोटोकडे निरखून पाहिलं. पुन्हा पुन्हा निरखून पाहिलं. "होय. तोच!" रमेश मनाशीच म्हणाला.
क्रमशः

हत्या -३

हत्या -३

"शिंदे, चला चटकन. बहुतेक आपण योग्य रस्त्यावर आहोत." रमेश पत्ता लिहिलेलं पान उचलून घेत म्हणाला.
"साहेब, ह्या हार्डडिस्कचं काही होऊ शकत नाही." तो पोरगेला तरूण एकदम म्हणाला.
"काय? का?" रमेश म्हणाला, पण एकदम त्याला वेळ जात असल्याची जाणीव झाली. "बरं सोड. निघ आता तू. आम्ही नंतर बोलावू तेव्हा सविस्तर सांग." असं म्हणत तो खोलीबाहेर पडला देखील. तो तरूण दोन सेकंद दरवाज्याकडे बघत राहिला. मग त्यानं समोरच्या हवालदाराकडे बघितलं. हवालदारानं खांदे उडवले. मग तरूणानंही खांदे उडवले आणि जागेवरून उठला.
-------------------------
रमेश आताशा खून झालेल्या इमारतीजवळ आला.
"साहेब, आपण इथे का आलोय?" शिंदे म्हणाले.
"पेशन्स शिंदे, आपण अजून कुठेही आलेलो नाही." आणि त्यानं जीप इमारतीवरून पुढे घेतली. दोन गल्ल्या सोडल्यावर तिसर्‍या गल्लीत एका इमारतीपाशी येऊन रमेशनं जीप थांबवली. सहसा शिंदे जीप चालवत, पण जेव्हा रमेश एक्सायटेड असे, तोच जीप चालवत असे.
रमेश धडाधड जिने चढून तिसर्‍या मजल्यावर पोचला आणि ३०१ नंबरच्या फ्लॅटकडे त्यानं पाहिलं. दरवाज्यावर मोठं कुलूप लटकलेलं होतं. शिंदे मागून धावत आले आणि त्यांना हताशपणे उभा रमेश दिसला.
"आपल्याला बहुतेक उशीर झाला." रमेश म्हणाला आणि दरवाज्याची पाहणी करू लागला. "दरवाजा तोडून आत शिरण्यात काही लॉजिक नाहीये. आपल्याकडे तेव्हढे सबळ पुरावे नाहीत. शेजारी पाजारी विचारा चावी आहे का कुणाकडे?" रमेश अर्धवट स्वतःशी आणि अर्धवट शिंदेंशी बोलत होता.
दरवाज्यासमोरच्या जमिनीवरून आणि कुलूपावरून घर वापरात असल्याचं स्पष्ट होतं. अगदी सकाळपर्यंत कुणीतरी घरात होतं हे रमेशनं पक्कं ताडलं होतं. पण त्याच्या डोक्यात आत्ता जे चालू होतं, त्याचा त्याला संदर्भ लागत नव्हता. रोहनचं कोडं विचित्रच होतं. त्याला कुठल्याही स्थितीत त्या घरात शिरणं भाग होतं.
शिंदेंनी शेजारच्या घराची बेल वाजवल्यावर शेजार्‍यांनी दार उघडलं.
"रोहन इथेच राहतो ना?" रमेश दरवाज्यात उभा राहूनच विचारत होता.
"हो हो..इथेच" शेजारी पोलिसांना दारात पाहून थोडा हबकला होता.
"आणि कुणी राहतं त्याच्यासोबत?"
"नाही साहेब, एकटाच राहतो."
"नक्की?"
"हो साहेब!"
"तो सकाळी पेपरसुद्धा टाकतो का?"
"होय साहेब! खूप मेहनती पोरगा आहे. पेपर टाकत टाकत त्यानं शिक्षण पूर्ण केलं आणि नोकरी लागल्यावरसुद्धा अजूनही सकाळी पेपर टाकायला जातो आणि मग कामावर जातो."
रमेशच्या डोक्यातली चक्र खूप वेगानं फिरू लागली होती. "त्या घरात दरवाजा न तोडता शिरण्याचा काही मार्ग?" रमेशनं शेजार्‍याकडे रोखून पाहत विचारलं.
रमेशनं अंतराचा अंदाज घेत, तिसर्‍या मजल्यावरच्या शेजारच्या गॅलरीतून रोहनच्या गॅलरीत उडी टाकली. क्षणभर शिंदेंचं हृदय बंदच पडलं होतं.
गॅलरीच्या खिडकीच्या गजांतून आत हात घालून त्यानं दरवाजा आतून उघडला आणि तो घरात शिरला.
थोड्या वेळाने काही पुस्तकं, दोन रुमालात गुंडाळलेले ग्लास आणि काही कागदपत्र एका पिशवीत भरून त्यानं शेजारच्या गॅलरीत शिंदेंकडे भिरकावली आणि मग पुन्हा एक उडी मारून तो परतला.
"शिंदे, आपल्याला हे घर उघडायसाठी सर्च वॉरंट मिळण्याची सोय ऑलमोस्ट झालीय." तो विचारमग्न मुद्रेनं म्हणाला. आणि मग शेजार्‍याकडे वळून म्हणाला. "तुमची खात्री आहे की रोहन एकटाच राहायचा?"
"होय, नक्कीच साहेब. नक्कीच तो एकटा राहायचा, लहानपणापासून तो इथेच राहतो, त्याचे आई-वडीलही इथेच गेले होते, मी त्यांनाही ओळखायचो. पण तुम्ही असं का विचारताय साहेब?"
"कारण घरात दोन माणसं वावरत असल्याचं जाणवत होतं. असो. शिंदे, चला, आज बहुतेक घरी जाणं मुष्किल होणार आहे." मग तो पुन्हा शेजार्‍याकडे वळून म्हणाला. "तुमची खूप मदत झाली. रोहन परतला किंवा काहीही ठावठिकाणा लागला, तरी लगेच ह्या नंबरवर फोन करा." असं म्हणत रमेशनं त्याचा मोबाईल नंबर लिहिलेला एक कागदाचा कपटा काढून शेजार्‍याच्या हातात दिला.
"साहेब, पण त्या रानडेंचं काय?" शिंदेंनी इमारतीतून बाहेर पडता पडता प्रश्न केला.
"सध्या रानडेंना आपण बाजूला ठेवू. आधी मला ह्या रोहनचा ठावठिकाणा लावायचाय." शिंदेंना प्रश्न पडला होता, की रोहनविरूद्ध असं काय मिळालंय रमेशला?
बोलत बोलत रमेश गाडीकडे जायच्याऐवजी मुख्य रस्त्याकडे चालत निघाला. शिंदे सावध झाले. रमेश 'उमाकांत पेपर एजन्सी' लिहिलेल्या दुकानाजवळ आला.
-------------------------
"डॉक्टर, तुम्हाला काय वाटतंय हे वाचून?" रमेश डॉक्टरांच्या चेहर्‍यावरच्या भावांचं निरीक्षण करत होता. डॉक्टर शांतपणे त्या फाटक्या, विटलेल्या वहीतली शिल्लक पानं वाचत होते.
दिवस - १
धूर. हा धूर घेरून राहिलाय मला. धुरानं अख्खा आसमंत भरून गेलाय की फक्त मलाच घेरून राहिलाय हा धूर? आणि खरंच धूर आहे? धुराच्या ह्या विळख्यात संवेदना खरंच बोथट होताहेत की बोथट झाल्याचा नुसताच भास? पावलं अचानक हलकी वाटायला लागलीत. मी हलका अगदी पिसासारखा होतोयसं वाटतंय. हे सत्य की स्वन? वास्तव की आभास? खरं की खोटं? हे सगळे विचार योग्य की अयोग्य आणि हा धूर?
इथे असं धुरानं वेढलेल्या बागेत फिरताना 'तो' कुठे असतो? का येत नाही तो इथे? मी निघतो, तेव्हा अगदी तोंडभरून हो म्हणतो, पण मग येतंच नाही. आता दोन वर्षं उलटली इथे येऊन, पण त्याच्या वागण्यात काहीच फरक नाही. जाऊ दे झालं. तिथे खोलीत तरी तो सोबत असतोच ना! आपला सांगाती, आपला सोबती. पण तो इथे येत नाही. आपणही कधी खोदून विचारत नाही. निघताना येतोस का? म्हणून विचारलं तर हो म्हणतो आणि 'तू पुढे हो' म्हणून सांगतो. पण येत कधीच नाही. मी एकटाच इथे ह्या धुराच्या साम्राज्यात. पण खोलीत कधी असा धूर दिसत नाही. पण तो आसपासच कुठेतरी असल्याची जाणीव सतत असते. पुन्हा ह्या धुराला एक चिरपरिचित असा गंध येतो. काय नातं आहे ह्या गंधाशी आपलं? हा गंध खोलीतही येत राहतो. खोलीत 'तो' सोबत असतो, तेव्हा हे चित्रविचित्र भासही होत नाहीत. नाही नाही! मी खोलीतच राहायला पाहिजे. 'तो' सोबत असला की हे बेकार भास होणार नाहीत. पावलं हलकी काय! डोकं जड काय!
दिवस - ५
काल काकू म्हणाल्या त्याप्रमाणे हा खरंच माझ्याबरोबर येईल का इथे? मी आजही विचारलं त्याला येताना, तर तो नेहमीसारखाच 'येतो' म्हणाला. आता बराच वेळ होत आला. ही आजूबाजूची माणसंही परत जायला लागलीत हळूहळू. हा आजही येणार नाही की काय?
आयला! तो चक्क येतोय! इकडेच येतोय. आज दोन वर्षं उलटून गेलीयेत इकडे येऊन. पहिल्यांदाच त्याला इथे पाहतोय. मी तर स्वतःच इथे येणं सोडणार होतो. 'तो' बागेत नसतो, तेव्हा करमत नाही मला म्हणून. पण मग काकूंनी खूप आग्रह केला, म्हणून आलो आजपण. तर चक्क हा आला इथे. आत्ता त्याला पाहण्यासारखं आहे. खोलीत मारे मला शहाणपणा शिकवत असतो, आणि इथे कसा भिजलेल्या मांजरासारखा येतोय. इकडे तिकडे चोरासारखा पाहत का येतोय हा? कसा का असेना, येतोय हे महत्वाचं! आता कदाचित हा धूरही जाईल. स्वच्छ हवेत श्वास घेता येईल. एखादेवेळेस फुलांचा सुगंधही जाणवेल आपल्याला. तोच तो गंध कायम घेऊन विटलोय मी. अरे पण हा इतका हळूहळू का येतोय?
वेडाच आहे हा! मी हाका मारल्या तशी सगळी लोकं पाहायला लागली म्हणून हा घबरून चक्क आल्यापावली परत गेला. पण जाताना मात्र अगदी जोरात पळून गेला. कमालच झाली. आता सगळे शांत असताना मी ओरडून हाका मारल्यावर लोक पाहणारच ना! त्यात लाजण्यासारखं काय आहे? विचारूया आता जाऊन, एव्हढं काय अगदी!
दिवस - ४०
गेल्या दोन महिन्यांपासून हा माझ्याबरोबर इथे येतो खरा, पण तेव्हापासून त्याचं बोलणं कमी झालंय. बागेतही मी ह्याच्याशी बोलतो, तेव्हा आजूबाजूचे वळून बघतात म्हणून हा नुसताच कावराबावरा होऊन इकडे तिकडे पाहत राहतो. काहीतरी जुजबी बोलतो. आणि त्यामुळे खोलीतही जास्त बोलत नाही. रागावलाय का माझ्यावर तेही कळत नाही. खोलीत हे विचारावं तर विषय बदलतो. काहीतरी बिनसलंय खास. आत्ता इथे बागेत विचारूही शकत नाही त्याला. पुन्हा बावरून जायचा. पण एक मात्र खरं. धूर कमी व्हायला लागलाय. की तसा भास होतोय मला? की मुळात धूर हाच भास आहे?
-------------------------
डॉक्टर कुर्लेकरांनी 'मनःशांती उपचार केंद्र' लिहिलेली ती छोटीशी वही खाली ठेवली आणि नाकावर घसरलेल्या चष्म्याच्या वरून रमेशकडे पाहिलं. रमेशच्या चेहर्‍यावर मोठं प्रश्नचिन्ह साफ दिसत होतं.
"माझा प्राथमिक निष्कर्ष आहे - मल्टिपल.."
"पर्सनालिटी डिसॉर्डर?" रमेश एक्साईट होऊन म्हणाला.
डॉक्टरांनी फक्त हुंकार भरला आणि म्हणाले, "ही त्याला केंद्रात असताना लिहायला दिलेली डायरी वाटते. ह्याचा उपयोग करून बहुतेक, पुढील उपचारांची दिशा ठरवली जाते. पण ही वही रुग्णाला कुणी देणार नाही."
"कदाचित तो चोरून घेऊन आला असेल, तिथून येताना."
"शक्य आहे. आणि ती त्यानं नीट ठेवल्याचं दिसत नाहीये. अर्ध्याहून अधिक पानं गायब आहेत."
"घरात दिसली तरी नाहीत, एक्स्टेन्सिव्ह सर्च करावी लागेल."
"म्हणजे हा खुनी असू शकतो."
"एक मिनिट, पण आधी तो हिंसक आहे का? किंवा त्याचा आजार कितपत आहे, हे आपल्याला त्याच्या डॉक्टरांशी बोलूनच कळेल." डॉक्टर वहीवर टिचकी मारत म्हणाले, "किंवा तो अजून आजारी आहे का?" डॉक्टरांनी पुन्हा चष्म्यावरून त्याच्याकडे रोखून पाहिलं.
"तो अजून आजारी आहे हे नक्की. कारण तो पेपर एजन्सीमध्ये 'जीतू' ह्या नावाने ओळखला जातो आणि नंतर कामावर जाताना ओळखता येणार नाही इतपत त्याच्या व्यक्तिमत्वात बदल होतो."
"पण हा डिसगाईज कशावरून नसेल?"
"कारण त्याच्या घरात दोन माणसं वावरत असल्यासारख्या गोष्टी आहेत. दारूचे दोन दोन ग्लास, आंघोळीचे दोन टॉवेल. दोन टूथब्रश, दोन साबण. आणि हातांचे ठसे मात्र एकाच माणसाचे!"
"ह्म्म." डॉक्टर विचारात पडले. "आपण मनःशांती उपचार केंद्रात जायला हवं."
-------------------------
रमेश थकूनभागून पोलिस स्टेशनात परत आला तेव्हा संध्याकाळचे आठ वाजत आले होते.
"साहेब, काही कळलं पुढे?" शिंदे म्हणाले.
"एव्हढंच की हा रोहन फार वर्षांपूर्वीपासून मनोरुग्ण आहे." रमेश खुर्चीत विसावत म्हणाला. "तो बरा झाला अशी उपचार केंद्राची खात्री पटली म्हणून त्याला ८ वर्षांपूर्वी सोडून देण्यात आलं. हा जीतू-रोहनचा खेळ पार तेव्हापासून चालूच आहे."
"म्हणजे त्यानं खून केलेला असू शकतो?"
"शक्य आहे. कारण त्यानं केलेल्या भरमसाठ कॉल्सवरून तो क्षमाला चांगला ओळखत असावा. त्यामुळे लॉक न तोडता बेल वाजवून तो आत जाऊ शकतो."
"कदाचित त्याचं अफेयरही असू शकतं तिच्याशी." शिंदेंचं हे वाक्य का कुणास ठाऊन रमेशला खटकलं. "आणि कदाचित तिनं त्यालाही डम्प करायची भाषा केली असेल, त्यामुळे हिंसक होऊन त्यानं तिचा खून केलेला असावा."
रमेशला आता पुन्हा तीच मळमळ जाणवू लागली. कदाचित दिवसाच्या थकव्याचा परिणाम असावा, असं समजून रमेशनं दुर्लक्ष केलं.
"पण गंमत ही आहे शिंदे, की जरी रोहननं खून केला असला, तरी ते जीतूला कळणार नाही आणि जीतूनं केला असला, तर ते रोहनला कळणार नाही!"
शिंदे पूर्ण गोंधळले होते.
"पण साहेब, तुम्ही त्या रानडेंना का मोकळं सोडलंयत?"
"ह्म्म्म. तुम्ही म्हणता तर उद्या चलू तिथे, पण मला वाटत नाही तिथे फारसं काही हाती लागेल."
"पण साहेब, मला एक कळत नाही, तुम्ही नेहमी शेजार्‍यांची कसून चौकशी करता, मग ह्यावेळी असं का?"
"शिंदे, रानडे खुनाच्या दिवशी रात्री शहराबाहेर होते, ह्याची भक्कम ऍलिबी आहे त्यांच्याजवळ. त्यांच्या नातेवाईकांकडे मी तिथल्या इन्स्पेक्टरला पाठवून मी खातरजमा करून घेतलीय आधीच. त्यामुळे त्या मजल्यावर कुणीच उरत नाही. आणि क्षमाच्या तोंडावर हात दाबून धरल्याचे वळ आहेत, त्यामुळे बहुतेक तिचा आवाज कुणी ऐकला नसल्याची शक्यता मान्य करून इमारतीतल्या बाकी रहिवाशांंवर विश्वास ठेवणं भाग आहे सध्या!"
"पण साहेब, तुम्हाला ठाऊक आहे का? क्षमा राहत होती तो फ्लॅटदेखील रानडेंचाच आहे. क्षमा भाडेकरू होती!"
"काय सांगताय काय शिंदे?" रमेश चपापला. "हा तपशील माझ्या नजरेतून कसा काय सुटला?"
"छोटासा तपशील होता साहेब. तुम्ही गेल्यावर मी मोकळाच होतो, म्हणून क्षमाच्या कपाटातून मिळालेली सगळी कागदपत्रं वाचत होतो, तेव्हा माझ्या लक्षात आलं."
"ग्रेट जॉब शिंदे!" रमेश कौतुकानं म्हणाल्यावर शिंदेंनाही आनंद झाला. "बरं पण आता उशीर झालेला आहे. तुमची ड्यूटीही संपलीय. आता तुम्ही घरी जाऊन आराम करा. उद्या पुन्हा दगदग आहेच!" रमेश टेबल सारखं करत म्हणाला.
"पण साहेब तुम्ही?"
"हा बहुतेक पोस्टमॉर्टेमचा आणि इतर फॉरेन्सिक्सचा रिपोर्ट आलाय. तो स्टडी करतो जरा आणि काही वॉरंट्स मिळवण्यासाठी थोडी फॉर्मॅलिटी करावी लागेल तीही पूर्ण करतो. तुम्ही व्हा पुढे!"
"अरे हो साहेब, ते सांगायचंच राहिलं, रिपोर्ट्स आल्याचं! आणि उद्या बहुतेक त्या क्षमाची फॅमिली बॉडी कलेक्ट करेल त्याचे कागद मी तयार केलेत, तुम्हाला सह्या तेव्हढ्या करायला लागतील. आणि हो, ते पत्रकार लोक आले होते. खून उघडकीस आल्या दिवसापासून तुम्हाला शोधताहेत. मी ब्रीफिंग दिलंय नेहमीचंच." शिंदे डोळे मिचकावत म्हणाले. "पण अजून आठवडाभर तरी जोशातच असतील ते लोक. नंतर काही नवीन सनसनाटी बातमी आली, तर आपलं नशीब!"
"थँक्स शिंदे. तुम्ही माझं बरंच काम हलकं केलंत. उद्या भेटू." तो हसून म्हणाला.
शिंदे गेल्यावर तो पोस्टमॉर्टेम रिपोर्ट, ते बॉडी कलेक्ट करण्याचे कागद, क्षमाच्या पॉसिबल अफेयर्सचा आणि खुनाचा संबंध, ह्या सगळ्या गोष्टींमुळे रमेशचं डोकं भणभणायला लागलं. ती मळमळ पुन्हा सुरू झाली. त्यातच दिवसभराचा आलेला प्रचंड थकवा. त्यानं डॉ. कुर्लेकरांनी दिलेल्या गोळ्या घेतल्या आणि डोळ्यावर पाण्याचा सपकारा मारण्यासाठी उठला. अजून बराच वेळ त्याला काम करायचं होतं.
-------------------------
शिंदे पोलिस स्टेशनात आले तेव्हा रमेश टेबलावरच डोकं टेकून झोपला होता.
"साहेब.." शिंदेंनी त्याच्या हातावर थोपटलं.
रमेश चटकन उठला आणि बाथरूमकडे गेला.
आज रमेश जीप चालवत नव्हता.
"पोस्टमॉर्टेममधून काही फारसं हाती लागलेलं नाही शिंदे. खून तीन वारांमुळे झाल्याचंच म्हटलंय. रात्रीच्या १० च्या जवळपास. मर्डर वेपन एक मोठा मांस कापायचा चाकू असावा असं म्हटलंय. आणि मला वाटत होतं तेच, खुनी तिच्याहून उंच असावा. जास्त झटापट झालेली नाही, हे तर आपल्यालाही दिसलं होतंच. आणि तोंडावर हात दाबून ठेवल्याचंही कन्फर्म केलंय, ज्यामुळे तिच्या स्वरयंत्रावरही ताण पडल्याचं लिहिलंय. घरामध्ये अनेक जणांच्या हातांचे ठसे मिळालेत. पण.." रमेशच्या आवाजात थोडा उत्साह आला.
"पण काय साहेब?"
आणि मी रात्रीमध्येच एका मित्राला फोन करून उठवून रोहनचे ठसे मॅच करून बघायला सांगितले आणि रोहनच्या हाताचे ठसेही तिच्या घरामध्ये असल्याचं कन्फर्म झालंय. आता फक्त मर्डर वेपन मिळालं ना शिंदे, तर बराच ताण हलका होईल आपला."
"आणि रानडे?"
"त्याच्याही हातांचे ठसे आहेत घरात. पण रानडे क्षमापेक्षा उंच नाहीत शिंदे."
"पण वार करताना जर क्षमा गुडघ्यांवर बसलेली असेल तर?"
रमेश विचारात पडून म्हणाला. "मर्डर वेपन हीच गुरूकिल्ली आहे शिंदे!" तोवर दोघे खून झालेल्या इमारतीपर्यंत पोचले.
"एक मिनिट शिंदे! आपण आधी बँकेत जाऊया. आणि मग रानडेंकडे येऊया."
दोन तासांनंतर रानडेंच्या घरातून बाहेर पडताना शिंदेंचा चेहरा थोडा पडला होता.
"काय झालं शिंदे?" रमेश शिंदेंच्या चिंताग्रस्त चेहर्‍याकडे पाहत म्हणाला.
"माझा अंदाज़ चुकला बहुतेक. रानडे निर्दोष दिसताहेत." शिंदे खजील होत म्हणाले. "बँक कर्मचार्‍याचं स्टेटमेंट आणि रानडेंचं स्टेटमेंट एग्झॅक्ट मॅच होतंय. क्षमाच्या खात्यात पैसे नसल्यानं रानडेंनी चेक दिला असेल आणि पुढच्या भाड्यातून पैसे वळतेही झालेत. रानडे क्षमाला मुलीसमान मानत होते असं जे ते सांगताहेत, ते एकंदर खरं दिसतंय साहेब!"
रमेश अजूनही विचारात होता. "इथेच तुम्ही चुकता शिंदे. एकतर पराकोटीचा अविश्वास नाहीतर पटकन विश्वास!" तो शांतपणे जीपच्या पॅसेंजर सीटवर बसत म्हणाला. "बँक कर्मचारी विकतही घेतला जाऊ शकतो. स्टेटमेंट पाठही केलं जाऊ शकतं."
शिंदे गोंधळून गेले होते. रमेशच्या चेहर्‍याकडे बघत अदमास घेण्याचा फोल प्रयत्न करत होते.
"आता असं करा. आपण त्या फेक सिमकार्डच्या फोन कंपनीच्या ऑफिसात जाऊ. गेल्या चार पाच केसेसमुळे तिथे माझा एक चांगला मित्र झालाय. आणि हो, त्या हार्डडिस्कवाल्याबद्दल तर मी विसरूनच गेलो होतो. रस्त्यात त्याच्या दुकानावर घ्या गाडी. आणि पाटीलना फोन करून क्षमाच्या फ्लॅटची आणि इमारतीच्या ड्रेनेजची कसून झडती घ्यायला सांगा, हे घ्या" म्हणून त्यानं आपला मोबाईल त्यांच्या पुढे केला.
"साहेब, मोबाईलची बॅटरी डाऊन आहे!"
"ओह्ह! काल रात्री चार्जिंग राहिलंय. त्या हार्डडिस्कवाल्याच्या दुकानावर घ्या गाडी."
रमेशनं मोबाईल चार्जरला लावला आणि लगेच सुरू केला.
"काय म्हणत होतास काल हार्डडिस्कचं काही होणार नाही म्हणून?" रमेशचं लक्ष अजूनही मोबाईलकडेच होतं.
"साहेब, ती हार्डडिस्क नवीकोरी आहे. त्यात जो डेटा आहे, तो नुकताच कॉपी केलेला आहे, त्याव्यतिरिक्त त्यात कधीच काहीच डेटा नव्हता, त्यामुळे रिकव्हर कसा करणार?"
"ओह्ह...म्हणजे लॅपटॉपची हार्ड डिस्क बदलली गेलीय?"
"होय साहेब!"
"मी कंपनीत विचारून बघतो. पण समजा बाहेरून कुणी बदलली असेल, तर नवी हार्डडिस्क कुठून घेतलीय ते कळेल का सिरियल नंबरवरून?" मोबाईल सुरू झाला होता, एक अनरेड मेसेज होता.
"तसं अवघड आहे कारण इन्स्टॉल करायला ऍडमिन राईट्स लागतील, पण एखादा कॉम्प्युटर एक्सपर्ट किंवा हॅकर करू शकेल साहेब. आणि हार्डडिस्कचे मेजर सप्लायर्स माझ्या ओळखीचे आहेत तसे, पण त्यांच्याकडून कुणी विकत घेऊन कुणाला विकली हे कळणं अवघड आहे!"
रमेशला मिस्ड कॉल्सचा मेसेज होता, त्याने त्या नंबरवर कॉल लावला. पलिकडचा आवाज ऐकल्याबरोबर रमेश उठून उभा राहिला. दोन मिनिटांनी त्यानं फोन ठेवला.
"शिंदे, मी घोळ घातला. रोहन ऊर्फ जीतू सकाळी घरी येऊन गेला. आणि माझा मोबाईल बंद होता." रमेश वैतागून म्हणाला. "चला लवकर, आज सर्च वॉरंटही आहे, झडती घेऊ घराची!"
रमेश आणि शिंदेंना रोहनच्या घरून काहीही मिळालं नाही. पण बहुतेक फक्त रोहनच गायब झाला होता. जीतू अजूनही रात्री घरी येऊन पहाटे गायब होत होता. तो पहाटे 'उमाकांत पेपर एजन्सी' वरून पेपरही घेऊन गेला. पण मग मात्र गायब झाला होता. आता रात्रीची वाट बघण्याखेरीज मार्ग नव्हता. दोन कॉन्स्टेबल्सना सिव्हिल ड्रेसमध्ये त्याच इमारतीत थांबण्यास सांगून रमेश क्षमाच्या आई-वडिलांनी दिलेल्या पत्त्यावर निघाला. आज क्षमाचे अंत्यसंस्कार होते. रमेशला का कुणास ठाऊक तिथे जावंसं वाटत होतं.
-------------------------
"शिंदे! क्षमाच्या आई-वडिलांकडून त्यांचा शहरातला पत्ता तुम्ही लिहून घेतला होतात?" रमेश स्मशानातून बाहेर पडताना म्हणाला.
"हो!"
"ते तिच्या सख्ख्या भावाकडे थांबलेत असं म्हणाले होते?"
"हो!"
"मग शिंदे, हे मला सांगणार कोण?" रमेश वैतागला होता.
"मला काही वावगं वाटलं नाही!"
"तुम्ही शेजार्‍यांच्या मागे लागता शिंदे पण सख्ख्या भावाकडून कितीतरी महत्वाचे क्ल्यू लागू शकतात एव्हढं साधं तुम्हाला कळू नये?"
"पण साहेब, तो हल्लीहल्लीच शहरात आलाय. लहान आहे तो. कॉम्प्युटरचा कसलासा कोर्स करतोय म्हणत होते!"
"आणि तो सख्ख्या थोरल्या बहिणीबरोबर राहत नव्हता!" रमेश शिंदेंकडे रोखून पाहत म्हणाला. शिंदे ओशाळले. "उद्या सकाळीच त्याला स्टेशनात बोलावून घ्यायची जवाबदारी तुमची!" शिंदेंनी मान डोलावली. "चला आता मोबाईल कंपनीच्या ऑफिसात!"
जीपमध्ये बसता बसता रमेशनं क्षमाच्या बॉसला फोन लावला आणि हार्डडिस्क बदलाबद्दल विचारू लागला.
"म्हणजे हे सिमकार्ड ज्या दुकानातून घेतलं गेलंय, त्या दुकानापासून खूपच दूरच्या एरियामध्ये जास्तीत जास्त वापरलं गेलंय तर!" रमेश त्याचा मित्र कविनकडे पाहत विचारत होता.
"होय. हे सहसा स्वस्तिक कंपाऊंडच्या भागात वापरलं गेलंय." कविन म्हणाला.
"जो हायफाय पब्ज आणि डिस्कोथेक्सचा तसंच काही कॉर्पोरेट ऑफिसेसचा भाग आहे!" रमेश म्हणाला. "आणि क्षमाच्या घराच्या बराच जवळ."
कविननं मान डोलावली. "आणि हे डिस्कंटिन्यू होऊन महिनाही झालेला नाही."
"तुम्ही लोक प्रॉफिटसाठी हे नीट व्हेरिफाय न करता कार्ड देता आणि आमचे वांधे होतात." रमेश उठत म्हणाला.
कविननं फक्त एक ओशाळवाणं स्मित केलं.
-------------------------
रात्री ८ वाजता शिंदेंना घरी सोडून रमेश पोलिस स्टेशनात पोचला, तेव्हा रमेशसाठी एक सरप्राईज वाट पाहत होतं.
"मी आरती. क्षमाची मैत्रीण!" थोडीशी दबकूनच इकडे तिकडे बघत ती तरूणी म्हणाली. "मला तुम्हाला काही सांगायचं होतं."
रमेशचे डोळे चमकले. "पण तुम्ही त्या दिवशी.."
"मी सुट्टीवर होते. आज परत आले, तर सगळं कळलं."
"ह्म्म.. बोला बोला, तुम्हाला जे काही माहिती आहे, ते सगळं सांगा."
"सर, क्षमाचं दोन वर्षांपूर्वीपासून एका ४०-४५ वर्षांच्या प्रौढ श्रीमंत माणसाशी अफेयर होतं."
"काय?" रमेशला पुन्हा एकदा शॉक बसला. केस गुंततच चालली होती.
"होय सर! ती पूर्णपणे त्याच्यात गुंतली होती. पण तो विवाहित होता. ही लग्नासाठी मागे लागत होती. पण तो टाळाटाळ करत होता. मग एके दिवशी कंटाळून त्यानं हिला टाळायला सुरूवात केली. पण हिचा इगो दुखावला गेला. मग हिनं त्याच तिरीमिरीत दोन-तीन अफेयर्स केली. पण तिचं मन मात्र 'त्या'च्यातच गुंतलेलं होतं. ती तरीही अधूनमधून त्याच्या मागे लागायची. त्यानंही हिला पुरतं टाकलं नव्हतं. ती मला विश्वासात घेऊन बरंच सांगायची."
"त्याचं नाव पुरुषोत्तम रानडे तर नव्हतं ना?" रमेशनं धीर करून प्रश्न विचारला.
"मला नाव ठाऊक नाही साहेब. ती फक्त घटना सांगायची. तिचे नॉर्मल बॉयफ्रेंड्स मात्र मला सगळे ठाऊक होते. सध्याच तिनं आमच्याच ऑफिसातल्या रोहनला गाठलं होतं."
केस प्रचंड गुंतली होती. त्यातच ह्या सगळ्या वर्णनांमुळे त्याची मळमळ पुन्हा उफाळून आली.
"बरं ते लोकं कुठे भेटायचे काही कल्पना?"
"नाही सर. ते फोनवर सुद्धा काही विचित्र कोडवर्ड्समध्ये बोलायचे."
"तुम्ही माझी खूप मोठी मदत केलीत. ह्यापुढेही काहीही आठवलं तर लगेच मला कळवा." असं म्हणून रमेशनं अजून एक कागदाचा कपटा घेऊन त्यावर मोबाईल नंबर लिहून तिला दिला आणि मनातल्या मनात मोबाईल चार्जर जवळच बाळगण्याची खूणगाठ बांधली.
-------------------------
रमेशला प्रचंड त्रास होत होता. आरती गेल्यानंतर मळमळ प्रचंड वाढली होती. त्यानं डॉ. कुर्लेकरांच्या गोळ्यादेखील घेतल्या, पण काहीच फरक पडत नव्हता. आरतीच्या स्टेटमेंटमुळेच कदाचित त्याची अवस्था इतकी बिकट झाली होती. रात्रीचे दहा वाजत होते, ड्यूटीवरचे हवालदार बदलले होते, आणि रमेश आपल्या विचित्र शारीरिक आणि मानसिक अवस्थेत अडकून पडला होता.
अचानक त्याचा फोन वाजू लागला.
"साहेब!" हवालदार मुसळेंचा फोन होता. "जीतू हाताला लागलाय. अगदी अलगद चालत जाळ्यात आला."
'तो अलगदच येणार, खून तर रोहनने केलाय ना!' रमेश फोन ठेवता ठेवता स्वतःशीच म्हणाला. आणि त्यानं डॉ. कुर्लेकरांना फोन लावला.
क्रमशः